فرهنگ فقه فارسي - موسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامي - الصفحة ٤٦٨ - خطا
خطا در اجتهاد:اماميّه خطاى مجتهد در استنباط حكم شرعى از ادلّه آن را امكان پذير مىدانند. طرح بحث «اِجزاء» در فرض كشف خطا در همين راستا است؛ بدين معنا كه با كشف خطا در مفاد حكم ظاهرى به دست آمده از اماره( --> اَماره)يا اصل( --> اصل)آيا اعمال انجام گرفته طبق آن حكم، كفايت مىكند و نياز به اعاده و قضا نيست يا كفايت نمىكند؟ مسئله اختلافى است( --> اجزاء).
خطا در بيان يا نقل فتوا:چنانچه مجتهد در بيان فتواى خود، يا غير مجتهد در نقل فتواى مجتهدى خطا كند، اعلام آن به كسى كه از او فرا گرفته واجب است.(١)
خطا در نماز:حكم خطا در نماز بر حسب منشأ خطا كه جهل است يا سهو و فراموشى و نيز متعلّق آن كه اركان نماز بوده يا غير آن؛ در اضافه آوردن ركعت بوده يا نقصان آن، متفاوت است( --> خلل در نماز).
خطا در نيّت:تحقق خطا در نيّت در اعمال عبادى بدين گونه است كه آنچه در نيّت تعيين كرده اشتباه باشد؛ مانند آنكه روز جمعه به گمان پنج شنبه بودن، به نيّت تقديم، غسل جمعه كند، يا مأموم در نيّت، امامى معيّن را قصد كند، سپس معلوم شود كه امام كسى ديگر بوده است، يا نمازگزاردن بر ميّتى معين را قصد كند، سپس معلوم شود بر ميّتى ديگر نماز خوانده است و يا نمازى را به نيّت ادا به جا آورد و سپس متوجه شود كه قضا بوده است.
برخى در همه موارد ياد شده گفتهاند: در صورتى كه نيّت مقيّد به آنچه تعيين شده نباشد، بلكه قصد امتثال امر واقعى باشد و آنچه تعيين شده صرفا در حدّ داعى، و خطا تنها در تطبيق پيش آمده باشد، عمل عبادى انجام گرفته صحيح است.(٢)
خطا در افطار:هرگاه روزه دار بر اثر تاريكى، قطع پيدا كند مغرب شده و روزه خود را افطار نمايد و بعد معلوم شود اشتباه كرده است، در صورت ابرى نبودن هوا، در روزه واجب، واجب است آن روز را قضا كند، ليكن كفّاره ندارد. برخى قضاى آن را نيز واجب ندانستهاند و در صورت ابرى بودن هوا، بنابر قول مشهور، قضا نيز بر او واجب نيست.(٣)