سومين عنوانى كه متعلق حق اختصاص قرار مى‌گيرد مباحات ـ همچون آب درياها، رودها و پرندگان ـ بدون مالك است، به شرط آنكه حيازت آن بدون قصد تملّك صورت گرفته باشد كه بنا بر قول برخى در اين صورت حق اختصاص ثابت است(٥)( --> حيازت مباحات).

اسباب:حق اولويت و اختصاص با اسباب زير حاصل مى‌شود.

١. حيازت:چنانچه كسى چيزى را كه ماليت ندارد ـ مانند شراب ـ حيازت كند و آن را به تصرف خود در آورد، نسبت به آن حق اختصاص پيدا مى‌كند.(٦)

البته اگر چيزى علاوه بر عدم ماليّت، منفعت حلال قابل اعتنا نيز نداشته باشد، از قبيل مگس و پشه، در ثبوت حق اختصاص به آن اختلاف است.(٧)از برخى، در اين قسم ـ كه ماليت ندارد ـ عدم ثبوت حق اختصاص نقل شده است.(٨)

كسى كه بدون قصد تملّك، مباحى از مباحات اصلى، مانند هيزم و علوفه زمين بى مالك را حيازت كرده است، بنابر قول برخى، نسبت به آن، حق اختصاص پيدا مى‌كند.(٩)

٢. اقطاع:اقطاع زمين با تحقق شرايط آن موجب ثبوت حق اولويت و اختصاص براى اقطاع شونده مى‌شود(١٠)( --> اقطاع).

٣. تحجير:تحجيرِ (سنگ چينى و مانند آن) زمين موات موجب ثبوت حق اولويت و اختصاص نسبت به زمين سنگ چينى شده براى تحجير كننده است(١١)( --> تحجير).

٤. سَبْق:پيشى گرفتن بر ديگران در استفاده از مكانهاى عمومى و موقوفات عام( --> مشتركات)، همچون مساجد، موجب ثبوت حق اولويت و اختصاص براى پيشى گيرنده مى‌باشد(١٢)( --> حق سبق).

٥ . احيا:احياى زمين موات بنابر قول برخى موجب ثبوت حق اختصاص نسبت به حريم آن است( --> حريم). برخى، احيا كننده را مالك حريم دانسته‌اند.(١٣)

احياى زمين موات به قول برخى، از اسباب ثبوت حق اختصاص آن زمين براى احيا كننده است؛ هرچند بنابر قول مشهور،

(١٠)احياء الاراضى الموات/ ٢٧٨ ـ ٢٧٩ ؛ جواهر الكلام ٣٨/ ٥٤ ـ ٥٥
(١١)مسالك الافهام ١٢/ ٤١٩
(١٢)التعليقة على المكاسب ٢/ ١٩٤
(١٣)الانوار اللوامع ١١/ ١٦٦ ؛ كلمة التقوى ٥/ ١٦٢
(٤)التعليقة على المكاسب ٢/ ١٩٤ ؛ مهذّب الاحكام ١٠/ ٣٩١ ؛ ارشاد الطالب ١/ ٦٩
(٥)غاية الآمال ١/ ٤٧ ؛ مفتاح الكرامة ١٤/ ٥٦٦
(٦)بلغة الفقيه ١/ ٣٤
(٧)كتاب المكاسب ١/ ١٦١ ؛ حاشية المكاسب (ايروانى) ١/ ١٩
(٨)غاية الآمال ١/ ٤٤ ـ ٤٥
(٩)القواعد الفقهية (بجنوردى) ١/ ١٨٢