ولی ما به این نکته توجه نداریم که انسان هم به صورت یک ماده خام به دنیا میآید یعنی مادهای غیرقابل استفاده. این ماده صرفاً با گذشتن زمان و رسیدن به سنین جوانی خودبه خود به صورت انسان مفید [١] قابل استفاده درنمی آید بلکه به صورت حیوان قابل استفاده درمیآید، یعنی فقط میتواند مانند حیوان بارکشی کند، مانند حیوان زاد و ولد کند و نه بیشتر [٢]. و هیچ موجودی تفاوت ساخته شدن و ساخته نشدنش این قدر فاحش نیست.

پرورش یا تربیت یعنی مواد خام انسانی را تبدیل به ماده مفید قابل استفاده کردن و به اعتباری انسان مصرفی را تبدیل به انسان مولّد کردن. ما به عدد توجه داریم نه به کیفیت و سطح. ما در مسأله آموزش در یک حد معمولی لااقل توجه داریم که انسانها باید آموزش بیابند اما اینکه انسانها باید ساخته بشوند و پرورش یابند و مانند ماده خام هستند، کمتر مورد توجه ما قرار میگیرد.

ما مشرق زمینیها و بالأخص مسلمانان، مردم مغرب زمین را میبینیم که در صنعت و تمدن ترقی فوق العاده کردهاند. فوراً این تصور برای ما پیدا میشود که حتماً سرشت آنها با ما متفاوت است، مغز آنها مغز دیگری است، و حال اینکه این اشتباه بزرگی است.

هرگاه ما و آنها در شرایط مساوی قرار گرفتهایم، مسابقه را بردهایم.

تفاوت در ساخته شدن آنها، تربیت و پرورش آنها و به صورت ماده

[١] بعد درباره اینکه انسان مفید چه انسانی است و چه نوع افاده مراد است و برای کی مفید باشد، ان شاء اللَّه بحث خواهیم کرد. همین قدر میگوییم که در جهان امروز، انسان مفید در درجه اول یعنی انسان مولّد ثروت، یا بهطور مستقیم و یا غیرمستقیم. مسأله دیگر اینکه انسان یک تفاوت اساسی با دیگر اشیاء دارد که خود سازنده خویش و کیفیت دهنده خویش و ماهیت دهنده خویش است.[٢] همان طوری که ماده خام صنعتی با ساخته شدن و قابل استفاده شدن ارزش مییابد و چیزی که با مقیاس تُن فروش میرفته با مقیاس متر و یارد فروش میرود، انسان نیز با ساخته شدن ارزش پیدا میکند. انسان ساخته شده مساوی است با صدها هزار انسان خام.