یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩٥ - تعلیم و تربیت اسلامی - عامل زمان

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٢، ص: ١٩٥

روش هدف تعلیم و تربیت را محافظت افکار و اندیشهها و عادات و تقالید و رسوم و سنن گذشته میداند و نظام اجتماعی که مورد پذیرش اوست یک نظام قالبی است (به قول راسل در کتاب در تربیت ص ١٠٠) یعنی یک سلسله قالبهای ساخته و از پیش پرداخته از جانب خود دارد [که] جامعه را در آن قالبها بریزد و متحجّر و منجمد کند، درست مانند قالبی که خشت زن برای خشتها تهیه کرده است و یا قالبهایی که برای مصنوعات فلزی قبلًا تهیه میشود. جامعه از نظر این دسته یک شئ جامد قابل شکل دادن و آن شکل را تثبیت کردن است، جامعه مانند گچ شل یا فلز ذوب شده است که در هر قالبی بریزی پس از مدتی شکل همان قالب را میگیرد. عادات و رسوم و تقالید، همان قالبهاست که پس از مدتی جامعه را شکل میدهد، شکلی که تغییرش چندان آسان نیست.

از نظر این گروه، دستگاه تعلیم و تربیت نسبت به فرهنگ و معنویات مردم و نسبت به روح و احساسات مردم همان وظیفهای را دارد که اداره باستان شناسی نسبت به حفظ و نگهداری آثار باستانی دارد؛ وظیفهاش صرفاً محافظت و نگهبانی فرهنگ و معنویات به معنی اعم شامل تصورات و اوهام و خرافات هم هست، مثلًا نحسی سیزده نوروز و امثال اینها به نام سنن ملی و ترادیسیونها.

روش دوم درست عکس روش اول است، اساسش بر ستیزه با گذشته است، روی هرچه به گذشته متعلق است داغ باطله میزند. در این روش اساس تعلیم و تربیت بر تجدد و تحول و تنفر از گذشته است. یگانه چیزی که تقدیس میشود عصیان، تمرّد، سنت شکنی، طغیان است. به هیچ اصل ثابت و معیار دائمی معتقد نیست. منکر کلیت و منکر ضرورت و دوام است. همه چیز برایش نسبی و موقت است.

از دیدگاه طرفداران نظام قالبی که نظریه جامدهاست، تعلیم و تربیت حقیقتی است مطلق و در همه زمانها یک گونه است و آنچه هم در گذشته بود همان حقیقت مطلقی است که همه وقت باید باشد. پس