یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٨ - تزکیه نفس

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٢، ص: ١٣٨

وسیله آرام نگه داشتن غرائز و حکومت بر آنها و اطاعت آنها از فرمان عقل است. به عقیده علمای قدیم ارضاء و اشباع و تسلیم شدن به خواستههای نفس است که آن را طاغی و یاغی و امّارة بالسوء میکند و اما به عقیده این دسته از علمای جدید، محرومیت و بی نصیب ماندن است که تشکیل عقدهها میدهد و بیاختیار آرامش روح را بهم میزند و هماهنگی قوا و تمایلات روحی را از میان میبرد. آنها میگویند اعتنا نکن و تحقیر کن تا سر جای خود بنشیند، زیرا اگر به کرد رو دادی با کفش روی فرش مینشیند، و اینها میگویند آزادش بگذار تا آرام بگیرد.

امروز این فکر جدید زیاد باد داده میشود، زیرا چه از این بهتر که [انسان] خود را دراختیار دل و دل را در اختیار هوا و هوس بگذارد و این خود عین اخلاق و یا لااقل وسیله تهذیب نفس و اصلاح اخلاق باشد، همان طوری که برخی از متصوفه به بهانه مقدمه عشق پاک تسلیم عشقهای به اصطلاح مجازی میشدند. این دیگر هم فال است و هم تماشا، هم هوسرانی است و هم اخلاق.

برتراند راسل از کسانی است که طرفدار این آزادی است و معتقد است که مخصوصاً در امور جنسی و اخلاق جنسی قیود و محدودیتهای بیموردی وضع شده است و راه اصلاح اخلاق این است که این قیود برداشته شود. وی این گونه اخلاق را اخلاق تابو که مبتنی بر ترس و وحشت بیجایی است میداند.

٣. خلاصه و فشرده مطلب چنین میشود:

الف. آیا اسلام طرفدار جلوگیری از رشد استعدادهاست و آیا اسلام که نفس را امّارة بالسوء و تزکیه آن را لازم میشمارد، از آن نظر است که طبیعت نفسانی بشر را شریر بالذات میداند؟ یعنی آیا فلسفه نظری اسلام مبتنی بر شرارت ذاتی طبیعت بشر است و قهراً فلسفه عملی آن براساس مبارزه و تحت فشار شدید قراردادن و ضعیف کردن و حبس کردن و زجردادن است یا نه؟ بلکه نفس را در حالات خاصی (همچنان که روان شناسی جدید نیز میگوید) منشأ