دومين صدراعظم مظفرالدين شاه) نهضتى فرهنگى در تهران پاى گرفت كه به تأسيس انجمن معارف، تشكيل كتابخانه ملى و مدارس جديد در پايتخت و ديگر شهرهاى كشور انجاميد. (٣٨) مرحومان «حاج شيخ مهدى عبدالرب آبادى» مشهور به شمس العلماء قزوينى و «حاج ميرزا عبدالغفارخان نجم الدوله» كه در تأسيس «انجمن معارف» پيش از مشروطه شركت داشتند (٣٩)، هر دو از دوستان صميمى و نزديك شيخ فضل‌اللّه‌ بودند و شمس العلماء حتى در تحصن معترضانه شيخ نورى در حرم حضرت عبدالعظيم عليه السلام (در اواسط مشروطه اول) شركت و در نگارش و ويرايش لوايح متحصنين، نقش فعال داشت (٤٠) و تا پايان حيات شيخ هم، دوستى و همراهى خود با ايشان را ادامه داد. به همين علت هم پس از اعدام شيخ،

(٣٨) شرح مفصل اين جريان را مى‌توان در خاطرات كسانى چون يحيى دولت آبادى و محمود احتشام السلطنه و نيز كتبى نظير مرآت الوقايع مظفرى نوشته ملك المورخين سپهر (بخش مربوط به حوادث اواخر ١٣١٥ به بعد) مطالعه كرد. همچنين ر.ك: تاريخ بيدارى ايرانيان، بخش اول، ١/١٥٧؛ تاريخ مؤسسات تمدنى جديد، حسن محبوبى اردكانى، ١/٤٠ـ٤١...
(٣٩) شيخ محمد مهدى عبدالرب‌آبادى ملقب به شمس العلماء قزوينى از مؤسسان انجمن معارف بود و حاج نجم الدوله نيز از جمله شخصيت‌هايى بود كه براى نخستين بار، براى تأسيس انجمن مزبور دعوت شدند. ر.ك: خاطرات احتشام السلطنه، به كوشش سيد محمدمهدى موسوى، ج٢: انتشارات زوّار، تهران ١٣٦٧، ص ٣١٨ـ٣٢٢؛ شرح زندگانى من يا تاريخ اجتماعى و ادارى دوره قاجاريه، عبداللّه‌ مستوفى، كتابفروشى زوّار، تهران، ٢٦٠/٢١؛ جنبش مدرسه سازى در آستانه مشروطه خواهى ايرانيان، دكتر ناصر تكميل همايون، مندرج در: مشروطه خواهى ايرانيان، مجموعه مقالات، به كوشش دكتر تكميل همايون، مركز بازشناسى ايران و اسلام (باز)، تهران ١٣٨٣، ٢/٥٩ .
(٤٠) ر.ك: حيات يحيى، ميرزا يحيى دولت آبادى، چ٢، انتشارات عطار ، انتشارات فردوسى، تهران ١٣٦١، ٢/١٢٩ـ١٣٠؛ مشاهدات و تحليل اجتماعى و سياسى از تاريخ انقلاب مشروطيت ايران، محمدعلى تهرانى (كاتوزيان)، با مقدمه دكتر ناصر كاتوزيان، شركت سهامى انتشار، تهران ١٣٧٩، ص ٧٤٤.