معراج‌ [بر وزن مِفتاح‌] از عرج، به معناى صعود است‌ [١] و با «مَصْعَد» [وسيله صعود] به يك معنا است. [٢] معراج در اصطلاح، سفر شبانه پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به صورت خارق‌العاده از مكّه به بيت‌المقدّس و عروج آن حضرت از آنجا به آسمانها است. [٣] همين معنا در اينجا مقصود است و از واژه‌هاى‌ «اسرى»، «دنا» و «راى» استفاده شده است.

آثار معراج‌

١. معراج پيامبر صلى الله عليه و آله نمودى از تنزّه خداوند، از ناتوانى و ضعف:

سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى‌ بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بارَكْنا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا ....

اسراء (١٧) ١

٢. تقرّب پيامبر صلى الله عليه و آله به خداوند و مبدأ وحى، در افق اعلى‌ در معراج:

وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلى‌ ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى‌ فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى‌ [٤].

نجم (٥٣) ٧-/ ٩

٣. ارائه حقايق به پيامبر صلى الله عليه و آله در معراج، جهت انذار و ترساندن مردم:

... وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ‌ ... وَ نُخَوِّفُهُمْ‌ ....

اسراء (١٧) ٦٠

٤. ارائه حقايقى به محمّد صلى الله عليه و آله در معراج، موجب اثبات احاطه علمى خداوند:

... إِنَّ رَبَّكَ أَحاطَ بِالنَّاسِ وَ ما جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْناكَ‌ [٥] ...

اسراء (١٧) ٦٠

٥. ارائه آيات كبراى ربوبى به پيامبر صلى الله عليه و آله در معراج، از آثار حضرت:

عَلَّمَهُ شَدِيدُ الْقُوى‌ ذُو مِرَّةٍ فَاسْتَوى‌ وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْلى‌ ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّى‌ فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ أَوْ أَدْنى‌ لَقَدْ رَأى‌ مِنْ آياتِ رَبِّهِ الْكُبْرى‌.

نجم (٥٣) ٥-/ ٩ و ١٨

١. ارائه آيات‌

٦. ارائه آيات الهى به پيامبر صلى الله عليه و آله پيامد معراج آن حضرت:

سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى‌ بِعَبْدِهِ‌ ... لِنُرِيَهُ مِنْ آياتِنا ....

اسراء (١٧) ١

[١] . مجمع‌البحرين، ج ٢، ص ١٤٨، «عرج».

[٢] . المصباح‌المنير، ج ١-/ ٢، ص ٤٠١، «عرج».

[٣] . مجمع‌البيان، ج ٥-/ ٦، ص ٦٠٩-/ ٦١٠.

[٤] . مقصود از ضمير «هو» پيامبر صلى الله عليه و آله است. (روح‌المعانى، ج ١٥، جزء ٢٧، ص ٧٤؛ الجامع لاحكام القرآن، قرطبى، ج ١٧-/ ١٨، ص ٥٩)

[٥] . مقصود از «الرّؤيا» بنا بر قولى، ديدن با چشم است و از آنجا كه اين مشاهده در معراج و شب بوده و خبر دادن آن واقعه صبح بوده، آن را رؤيا ناميده است. (مجمع‌البيان، ج ٥-/ ٦، ص ٦٥٤) بر اساس مقتضاى سياق آيه، مراد از «احاط» احاطه علمى است. (الميزان، ج ١٣، ص ١٣٩)