اهل مدينه به نفاق برگشتند ، تو آنها را نمى دانى ، ما آنها را مى دانيم ) . در صورتى كه اين علم خداوندى در بارهء آنان تحقق يافته بود . همچنين اين آيات كه موارد خاصى از معلوم خداوندى را تذكر مى دهد ، دليل آن نيست كه علم خداوندى محدود به آنهاست [١] بلكه مطابق آياتى كه در پاورقى آورده‌ايم ، علم او بهمهء جهان هستى اعم از پشت پرده و روى پرده و كوچك و بزرگ و ثابت و متغير و محسوس و نامحسوس شامل بوده و هيچ چيزى از علم او بر كنار نيست تا پس از آزمايش علم براى او حاصل شود . با در نظر گرفتن اين دو مسئلهء مهم : ١ - علم خداوندى ما فوق زمان و محدوديتهاى طبيعى است . ٢ - علم خداوندى شامل همهء موجودات و رويدادهاى جهان هستى است ، اين مشكل هم حل مى شود كه در بعضى از آيات چنين آمده است كه خداوند مردم را آزمايش

[١] باضافهء دليل بديهى عقل كه خداوند آفرينندهء هستى و اجرا كنندهء فيض وجود دائمى و مستمر بر آن است ، پس قطعا بهمهء اجزاء و روابط هستى دانا است . آيات فراوانى در قرآن مجيد عموميت علم ذات خداوندى را بر همهء اشياء اثبات مى كند ، از آن جمله ، ( قالَ : يا آدَمُ أَنْبِئْهُمْ بِأَسْمائِهِمْ فَلَمَّا أَنْبَأَهُمْ بِأَسْمائِهِمْ قالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) ( البقرة آيه ٣٣ ) ( خدا گفت : اى فرشتگان ، مگر من بشما نگفتم : من غيب آسمانها و زمين را مى دانم و مى دانم آنچه را كه آشكار مى كنيد . و آنچه را كه مخفى مى داريد ) . ( أَ لَمْ تَعْلَمْ أَنَّ الله يَعْلَمُ ما فِي السَّماءِ وَالأَرْضِ ) ( البقرة آيهء ٧٠ ) ( آيا ندانسته اى كه خداوند هر چه را كه در آسمان و زمين است مى داند ) . ( الله لا إِله إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ ) ( البقرة آيهء ٢٥٥ ) ( ميداند آنچه را كه پيش روى آنان است و آنچه را كه پشت سر آنان مى باشد ) . ( وَهُوَ الله فِي السَّماواتِ وَفِي الأَرْضِ يَعْلَمُ سِرَّكُمْ وَجَهْرَكُمْ وَيَعْلَمُ ما تَكْسِبُونَ ) ( الانعام آيهء ٣ ) و او است خداوند در آسمانها و زمين ، ميداند راز درونى و پديده‌هاى برونى شما را و مى داند آنچه را كه مى اندوزيد ) . اين آيات كه در قرآن فراوان است ، علم خداوندى را با بيانات گوناگون بر همهء جهان هستى اعم از پشت پرده و روى پرده و كوچك و بزرگ و ثابت و متغير با صراحت كامل اثبات مى كند .