ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٤٤ - سند و دليل اصالت مشورت

بر مردم فقط از ديدگاه اسلام مى تواند مطابق منطق واقع بينى تلقى شود ، نه از ديدگاه افراطيون شعار پرداز و تفريطيون بدبين و غوطه ور در ظلمات جهل و نكبت .
پس بايد بگوئيم : سند و دليل اصالت مشورت در مكتب اسلام هم عقل است كه حجت خداوندى است و هم نقل است كه از حجج بيرونى الهى صادر شده است . بنا بر اين محصول يك مشورت صحيح با اجتماع شرايط پنجگانه كه گفتيم ، از ديدگاه اسلام ، بايد مورد پيروى قرار بگيرد ، اينست قانون .
از طرف ديگر مى دانيم كه آراء مردم هر چند كه پاك و مبرا از آلودگيها باشد ، بالاخره از اشتباه و خطا مصون نمى باشد ، زيرا سالم ماندن عقول و مشاعر مردم از خصوصيتهاى موضعگيرى و فهم شخصى و تأثرات ثابت درونى آن چنان عموميت ندارد كه هر مجموعه اى از آراى چند نفر حتى مجموعه اى از اكثريت آراى يك جامعه مطابق واقعيتى باشد كه مورد هدفگيرى قرار گرفته است ، مگر بطور استثنائى كه نمى تواند بازگو كنندهء يك اصل عمومى قابل پذيرش همگانى بوده باشد . اين جمله را بياد داريم كه يكى از متفكرين مغرب زمين كه ساليان عمرش را انسان ، انسان ، انسان گفته است ، مى گويد : « برخوردارى از عقل سالم موضوعى كاملا نسبى است ، افراد بسيار معدودى كاملا از عقل سليم برخوردارند ، تقريبا هر كس زوايائى دارد كه در آن زوايا داراى جنون است » [١] .
اين عبارت را هم از آلفرد نورث و ايتهد ملاحظه فرمائيد : « طبيعت بشرى آن چنان گره خورده است كه ارزش آن برنامه كه روى كاغذ براى تنظيم اجتماع نوشته مى شود ، در نزد مرد حاكم ، با ارزش همان كاغذ باطل شده هم مساوى نيست » [٢] .

[١] برتراند راسل افكار خود را بيان مى دارد ، نقل از توضيح و بررسى همين كتاب ص ١٤١
[٢] ماجراها و نفوذ ايده‌ها ص ٣١ .