ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٧٤ - راه از بين بردن يا تقليل بازيگرى ناشى از جبر طبيعت

٦ - آيا راهى براى از بين بردن يا تقليل بازيگرى و موضعگيرى تا حد اقل وجود دارد ، يا نه و اگر وجود دارد آن راه را مى توان پيش پاى همه هموار ساخت در مبحث پيشين موقعى كه بازيگرىها را به دو قسمت مهم تقسيم كرديم ، ملاحظه كرديم كه قسمت اول عبارتست از بازيگرىهائى كه ناشى از جبر طبيعت انسان و موضع گيريهاى او است . قسمت دوم - عبارتست از بازيگرىهاى ناشى از خواسته‌ها و آرمانها و اصول پيش ساخته اى كه ناظر در جهان عينى آنها را پذيرفته است . با در نظر گرفتن اين تقسيم ، آيا مى توانيم براى هر يك از دو قسمت تا آنجا كه ممكن است راهى را در نظر بگيريم كه بتواند يا بازيگريهاى ما را از بين ببرد و معرفت ما محصول محض تماشاگرى و دريافت خود واقعيات بوده باشد و يا حد اقل بازيگريهاى ما را تا حد اقل تقليل بدهد راه از بين بردن يا تقليل بازيگرى ناشى از جبر طبيعت البته اين مقدمهء ضرورى را نبايد از نظر دور بداريم كه نادانى در بارهء يك واقعيت را نمى توانيم بازيگرى و موضعگيرى جبرى اصطلاحى بناميم .
اگر چه پوشيده شدن واقعيات در موقع جهل ممكن است به مقدمات جبرى مستند بوده باشد ، زيرا انسان جاهل تماسى با واقعيت برقرار نكرده است ، تا بتواند از رابطهء تماشاگرى و بازيگرى در بارهء واقعيت برخوردار بوده باشد .
اما راه از بين بردن يا تقليل بازيگرى ناشى از جبر طبيعت ، مسلم است كه به كار انداختن عوامل ذهنى و مراعات اصول درست انديشيدن و تنظيم حواس طبيعى و تصحيح بهره بردارى از تماس با اشياء از موضع گيريهاى گوناگون ، در تقليل بازيگرى اثر فراوانى خواهد داشت . مثلا با به كار انداختن فعاليت تجريدى صحيح در مغز مى توان اعداد و كليات را با دقت بيشتر و بدون دخالت دادن توهمات تجريد نموده ، در كارهاى علمى مورد استفاده قرار بدهيم .