ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ٢٢٨ - اصل پنجم غير مشروط - قانون عليت

ركود عوامل به وجود آورنده آن است . تمدن در جوامع شبيه به رشد فردى از انسان است ، هنگامى كه عامل رشد يك فرد از فعاليت ساقط شد ، فرد در همان موقعيت متوقف نمى گردد ، بلكه شروع به سير نزولى مى نمايد . بطور كلى تمدن مانند رشد يك انسان همواره نيازمند عامل نگهدارنده است و بمجرد اين كه آن عامل خنثى گشت ، چنانكه رشد بوجود آمده تنزل پيدا ميكند و تدريجا از بين مى رود ، همچنين تمدن در يك جامعه ، مثال مناسبى كه براى توضيح اصل چهارم مى توان در نظر گرفت ، آب چاه است كه بالا آوردن آن از ته چاه احتياج به عامل مستمر دارد ، مانند تلمبه و همين كه آن عامل از فعاليت بايستد ، آب از ته چاه بالا نمى آيد . از اين مطالب مى توان اين نتيجه را گرفت كه تمدنى مى تواند پايدارى خود را در تاريخ تضمين كند كه مستند به عوامل هميشه پويا و جوشان بوده باشد .
اصل پنجم غير مشروط - قانون عليت دو مسئلهء شگفتانگيز در ميان جوامع گذشته و كنونى وجود دارد كه همهء تلاشها و فداكارىهاى انسانهاى شيفتهء رشد و كمال را بباد فنا مى دهند . اين دو مسئلهء از يك ريشه سر بر مى آورند ، اين ريشه عبارتست از تفكيك نابخردانهء حدوث يك پديدهء مطلوب و بقاى آن . اين دو مسئلهء عبارتند از : ١ - در هر جامعه و دورانى عده اى از انسانها براه مى فتند و هر گونه تلاش عضوى و فكرى را انجام مى دهند و هدف اعلاى خود را عدالت در قلمرو انسانها معرفى مى نمايند و مردم جوامع همهء امتيازات و خواسته‌ها و حتى جان خود را هم براى رسيدن به عدالت در طبق اخلاص عرضه مى دارند ، همين كه تحول و دگرگونى صورت گرفت و رهبران و پيشتازان به نام مدافع حق و عدالت مديريت جوامع را به دست گرفتند ، عدالت را براى بررسى و شناسائى به بيابان بى سر و ته فلسفه تبعيد ميكنند و اخلاق و انساندوستى را به بهشت موعود