ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٤٥ - عمرو بن عاص كيست و چه كرده است

دختر هشام بن مغيره است و مادر من كسى است كه او را مى شناسيد دوم - برادرم براى پدرم محبوبتر از من بود . سوم - پيش از من اسلام آورد . چهارم - او شهيد شد و من مانده‌ام . . . [١] ما نمى خواهيم نامشروع بودن تولد عمرو را معرفى كنندهء همهء شخصيت او قرار بدهيم . زيرا چنين امر جبرى نمى تواند تعيين كنندهء سر نوشت اختيارى او بوده باشد . آنچه كه براى مسائل انسانى اهميت دارد ، كارهاى اختيارى او است كه مى تواند مورد ارزيابى و تحليل قرار بگيرد .
هيچگونه جاى ترديد نيست كه اين مرد شريك معاويه در دگرگون ساختن دين اسلام بوسيلهء قضايايى بوده است كه با ماهيت و مختصات اسلام تضاد داشت . او است كه با تمام وقاحت علت طرفدارى خود را از معاويه ، مقام دوستى و ثروت اندوزى بيان نموده است . خير الدين زركلى اين انگيزهء بىشرمانهء عمرو را چنين نقل ميكند « عمر او را والى فلسطين نموده سپس ولايت مصر را به او داد ، او مصر را فتح كرد و عثمان او را عزل نمود . در آن هنگام كه على ( ع ) و معاويه به پيكار يكديگر برخاستند ، عمرو طرف معاويه را گرفته و معاويه در سال ٣٨ هجرى مصر را به عمرو واگذار كرد و ماليات مصر را شش سال در اختيار عمرو گذاشت و عمرو اموال بسيار زيادى اندوخت و سپس در قاهره مرد . » [٢] ما براى شناخت شخصيت عمرو ، روياروئى نابكارانهء او را با امير المؤمنين ( ع ) در نظر مى گيريم . گفتار و كردار و انديشه‌هاى او را مطرح مى كنيم كه همهء آنها بر ضد حق و حقيقت بوده و با مشاركت معاويه ، براى اولين بار ماكياولى گرى را براه انداخته و بدين ترتيب سقوط نهائى شخصيت خود را در تضاد با عاليترين شخصيت رديف عظماى بشرى آشكار ساخته‌اند .

[١] شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد ج ٦ ص ٢٨٢ و ٢٨٣
[٢] الاعلام - خير الدين زركلى ج ٥ ص ٢٤٩