و تربيت ندارند ولى مسألهء داشتن ارزش يا نداشتن ارزش تعليم و تربيت ، در اين صورت نيز بجاى خود مطرح است . مشكل اساسى در صورت سوم است كه فرزندان در معرض نكبت و بدبختى قرار گرفته‌اند ، در اين صورت با نظر به حكم عقل و منابع اسلام ارزش با هر يك از هر دو طرف ( اولياى فرزندان از يك طرف و معلَّمان و مربّيان از طرف ديگر ) بوده باشد ، بايد از موقعيت و كار خود دفاع كند و مديريّت اجتماعى هم با كمال جدّيّت و با هر وسيلهء قانونى ، طرف مفروض را بايد تقويت نمايد . در اين مورد ، نخست با طرف معقول و قابل تفاهم بايد شروع كرد تا آن طرف كه از ضدّ ارزشهاى انسانى - الهى حمايت مى كند ، قانع شود و دست از مزاحمت بردارد و اگر مقاومت بورزد ، تا تفاهم و تنبّه امكان پذير باشد نوبت به اعمال قدرت نمى رسد چنانكه شما تا بتوانيد كودك را از آلوده كردن خود با كثافتها با طرق ملايم ممانعت مى كنيد ، ولى اگر مقاوت و لجاجت كودك نگذارد كه شما او را با نرمش از كثافت دور كنيد ، عقل حكم قطعى مى كند كه شما و لو با رنجانيدن كودك ، بايد او را از آلوده شدن به كثافتها كه چه بسا بزندگى او پايان ببخشد ، كنار بزنيد ، اگر هم از شما قهر كند و كلمهء دشنام هم بزبان بياورد ، هرگز شما ناراحت نمى شويد ، زيرا مى دانيد كه آن كودك نيست كه بشما دشنام مى دهد ، بلكه جهل او است كه او را وادار به مقاومت و لجاجت و دشنام نموده است .
خلاصه براى اجراى يك رشته تعليم و تربيت معقول ، بايد « حيات معقول » هدفگيرى شود ، در آن موقع ، حاكميّت از آن معلَّمان و مربّيان است . و اگر يك حكومت در مسألهء تعليم و تربيت مسامحه كند و نداند كه موادّ تعليمى و تربيتى كه براى فرزندان جامعه مطرح است چيست و خود را آمادهء حلّ معقول مشكل تضادّ اولياء از يك طرف و معلَّمان و مربّيان از طرف ديگر ننمايد ، چنين حكومتى در انجام يكى از اساسىترين وظائف خود تقصير كرده و قطعا در پيشگاه خدا و در جريان تاريخ فرهنگ يك جامعه و در برابر مردم جامعه مسئول خواهد بود . امروزه چرا بشر از داشتن يك فرهنگ سالم و شناخت طرق « حيات معقول » محروم است پاسخ اين سؤال شايد جز اين نباشد كه بيمارى مهلك بارى بهر جهت تعليم و تربيت انسانهاى جامعه را از پاى در آورده است .
آيا همهء مذاهب حقّهء الهى و حكماء وارسته و انسان شناسان واقعى و اخلاقيّون