فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٨٢ - تفصيل و شرح اختيار مصنف(ره)

مى‌گويند: ماهيّت در خارج باعتبار استعداداتى كه دارد و جهاتى كه در آن‌

قابل لحاظ است همچون جهت اشتراكى كه بين تمام ماهيّات بسيطه بوده و وجه‌

امتيازى كه از هم دارند عقل قادر است با بساطتى كه در آنها است باعتبار جهات‌

كثيره يا قليله‌اى كه دارند اجزائى را انتزاع نموده مثلا باعتبار وجه اشتراكشان جنس‌

و بلحاظ وجه امتياز فصل را انتزاع نموده و بدين ترتيب ماهيّت مركّب در عقل را

انتزاعا ايجاد و منطبق بر ماهيّت بسيطه در خارج نمايد.

صاحب اسفار نيز در اين مقام مى‌گويد:

صحيح است بنا بر لحاظى كه ما نموديم موجود در خارج فقط وجود است‌

ولى در عقل بواسطه حسّ و مشاهده حضوريّه‌اى كه از نفس ماهيّت ذهنى مى‌شود

مفاهيم كلّيّه و جزئيّه‌اى حاصل مى‌شود چ نان چ ه از عوارض ذات نيز چ نين‌

مفاهيمى انتزاع مى‌گردد نهايت منتزعات از مقام نفس ماهيّت را ذاتيّات و انتزاعات‌

از مقام ثانى را كه از مرتبه عوارض باشد به نام عرضيّات مى‌نامند و سپس بعد از

انتزاع مى‌گوئيم ذاتيّات در خارج با موجود اتّحاد ذاتى پ يدا نموده كما اينكه‌

عرضيّات در همين ظرف با موجود بالعرض متّحد مى‌شوند و اين خود نحوه‌اى است‌

از وجود و البتّه اين قول چ هارمى است كه چ نان چ ه گ فته شد صاحب اسفار آنرا

اختيار نموده و از نظر مصنّف معتبر نيست زيرا مبناى اين قول همانطورى كه تقرير شد

اگرچه اصالت وجود و اعتباريّت ماهيّت است لكن وجه پ يدايش آن اين است كه‌

ماهيّت بلحاظ عدم تحقّق ذاتى آن در خارج ملاحظه شده به خلاف قول دوّم كه‌

ماهيّت در اين قول باعتبار وجود عرضى منظور شده است و امّا قول سوّم كه ماهيّت‌

در خارج وجودا و ذاتا متعدّد باشد كلام باطلى است زيرا تالى فاسد آن اينست كه‌

حمل بين اجزاء نبايد صحيح باشد نه بطور حمل اوّلى و نه بنحو حمل شايع و حال‌

آنكه چ نين نيست بلكه حمل شايع بين آنها مسلّما صحيح مى‌باشد چ نان چ ه‌

مى‌گويند النّاطق حيوان، يا المتحرّك بالارادة حيوان و اين قول منسوبست به شيخ‌

شهاب الدّين سهروردى و ادلّه ديگرى نيز بر بطلان اينقول ذكر شده كه در اسفار بآن‌

اشاره شده است طالبين بآنجا رجوع كنند.