فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٩٨ - دليل وسط

شرح فارسى:

توضيح‌

دليل وسط

دليلى است كه شيخ الرّئيس در الهيّات شفاء ص (٤٧٧) آورده و حاصل‌

آن اين است: هر چ يزى كه هم معلول باشد و هم علّت بديهى است كه در ميان دو

طرف واقع مى‌شود، يكطرف فقط علّت و طرف ديگر فقط معلول.

حال اگر سلسله علل نامتناهى باشد و جمله‌اى از موجودات تا بى‌نهايت‌

مستمرّ باشند طبق آنچه گ فته شد هر كدام از آحاد اين موجودات و سلاسل بايد هم‌

معلول و هم علّت باشند امّا علّت است، زيرا معلول اخير علّت مى‌خواهد و غير از

آحاد قبلى چ يز ديگرى علّت آن نيستند.

و امّا معلول هستند زيرا اين جمله و سلاسل محتاج بآحاد است و هر

محتاجى نيز معلول مى‌باشد و چ ون هر چ يزى كه هم علّت و هم معلول باشد ناگريز

وسط قرار مى‌گيرد لذا اگر اين جمله و سلاسل منتهى نشود به چ يزى كه فقط علّت‌

باشد بدون معلول لازم مى‌آيد كه وسطى باشد بدون طرف و اين مستحيل است.

شرح عربى: و من، دليل، ترتّب، و هو انّ كلّ سلسلة من علل و معلولات مترتّبة

يقتضى ان يكون بحيث اذا فرض انتفاء واحد منها استوجب انتفاء

ما بعده فأذن كلّ سلسلة استوعبتها المعلوليّة على التّرتيب يجب ان‌

يكون فيها علّة اولى لولاها لانتفت جملة مراتب السّلسلة لانّ هذا

خاصيّة المعلوليّة و المعلوليّة مستوعبة ايّاها.

ترجمه: و از جمله اين ادلّه، دليل ترتّب مى‌باشد و تقرير آن اينست كه:

هر سلسله از علل و معلولات مترتبّه اقتضاء دارند كه بنحوى باشند وقتى‌

يكى از آنها را منتفى فرض كنيم موجب انتفاء آنچه بعد از آنست شود، در اين‌

هنگام هر سلسله‌اى كه تمام آحادش به ترتيب معلول بوده و معلوليّت بنحو استيعاب‌

همه را فرا گ رفته باشد لازمست در آن علّت اوّلى بوده كه اگر آن نباشد تمام مراتب‌

سلسله منتفى شوند چ ه آنكه اين معنا خاصيّت معلوليّت بوده و بفرض معلوليّت‌