فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٩٩٢ - شرح دليل تطبيق

الف: آنكه هر جزئى از پ اره ناقص و كمتر در مقابل جزئى از كامل و

بيشتر قرار گ يرد.

ب: آنكه چ نين نباشد يعنى اجزاء ناقص قبل از انتهاء اجزاء كامل بپايان‌

رسند.

صورت اوّل كه باطل است زيرا لازمه‌اش تساوى جزء با كلّ و تعادل بين‌

ناقص و كامل است.

و در صورت دوّم چ نان چ ه تقرير شد بعضى از اجزاء كلّ بازاء جزئى از ناقص‌

واقع نمى‌شود به اين معنا كه ناقص قبل از انتهاء كلّ قطع مى‌گردد و بديهى است‌

اجزاء زيادى كلّ مقدار زياديش متناهى و با فرجام است و به مقتضاى قضيّه « الزّائد

على المتناهى بمقدار متناهى فهو متناه» پ س تمام سلسله كلّ نيز بايد متناهى باشد

و حديث تسلسل الى ما لا نهاية له كلامى شعرى و بى‌اساس مى‌شود و اين دليل را

بمختصر تغييرى بعضى از اهل دانش چ نين نقل نموده:

تقرير اين برهان آن است كه اگر سلسله‌اى از علل و معلولات باشد كه‌

هر يك از افراد آن علّت براى لا حق و معلول براى سابق باشد و اين سلسله الى غير

النّهاية برود و بجائى نرسد كه منقطع شود پ س دو جمله حاصل مى‌شود يك جمله از

علل و يك جمله از معلولات و سلسله معلولات يكى بيش از سلسله علل است زيرا

كه جزء اخير معلول است و علّت نيست و چ ون سلسله علل را بر سلسله معلولات‌

تطبيق كنيم به اين كه مقابل هر جزئى از سلسله معلولات جزئى از سلسله علل را

قرار دهيم و سلسله معلولات بجزئى كه فقط معلول باشد و علّت نباشد نرسد لازم‌

مى‌آيد تساوى زائد و ناقص (مراد از زائد سلسله معلول و مقصود از ناقص سلسله علل‌

است) و تساوى زائد و ناقص بديهى البطلان است پ س سلسله: معلولات متناهى‌

است و چ ون چ نين است لازم مى‌آيد كه سلسله علل هم متناهى باشد، زيرا كه زائد

بر متناهى بقدر متناهى است پ س واضح شد كه سلسل علل منتهى مى‌شود بجزئى‌

كه فقط علّت است و معلول نيست و همين مطلوبست انتهى.

شرح عربى: و، دليل، حيثيّات: و هو انّه لو ترتّب حيثيّات و امور غير متناهية فما