فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٨٣ - وجه ضبط اقسام فاعل

بالقصد خوانند كه عالم با علمش و يا فعلش با داعى كه زائد بر ذات است مقرون‌

باشد و نيز شرط ديگر آنستكه فاعل كه عالم بوده و علمش سابق بر فعل و مقارن با

داعى زائد بر ذات است با اراده مصاحب باشد يعنى صاحب اراده فرض شود و

چ نان چ ه اراده با آن نباشد از وى به فاعل بالجبر تعبير مى‌نمايند.

شرح فارسى:

توضيح‌

در اين فقره از عبارت مرحوم مصنّف اشاره بتعريف فاعل بالقصد و بالجبر

مى‌كند و در تعريف فاعل بالقصد مى‌گويد:

فاعل بالقصد فاعلى است كه فعل صادر از او مسبوق بعلم و اراده بوده و

مجرّد علم بذات فاعل كافى نباشد و در ترجيح يكى از دو طرف فعل و ترك محتاج‌

بداعى زائد بر ذات بوده و بفعل خويش عالم و شاعر باشد.

و در تعريف فاعل بالجبر كه گ اهى بفاعل بالتّسخير از آن ياد شده فرموده:

فاعلى است كه فعلش باراده وى نبوده و صدور آن ناشى از داعى نباشد و

در بعضى از عبارات قيود ديگرى به آن اضافه شده و چ نين گ فته شده:

فاعل بالتسخير فاعلى استكه منشاء فاعليّت آن طبيعت باشد با استخدام‌

قواى قاهره و بعبارت ديگر فاعل بالتّسخير آنستكه بفعل خود شعور و التفات داشته‌

ولى صدور فعل بدون اختيار وى باشد نهايت شأن آن اختيار داشتن است.

قوله: كما كان كافيا فى الفاعل بالرّضا: ضمير در « كان » به علمه بفعله سابقا

راجع است.

قوله: فهذا مطوىّ: مشار اليه « هذا » عن علمه بفعله سابقا راجع است.

قوله: بقرينة المقابلة: يعنى مقابل قرار دادن فاعل بالقصد با فاعل بالرّضا.

قوله: اذ القصد معلوم: يعنى اذ المقصود معلوم.

متن: « ٢٦٨، ٢٦٧، ٢٦٦ »