فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٨٧٩ - وجه ضبط اقسام فاعل

ترجمه:

وجه ضبط اقسام فاعل‌

فاعل يا به فعل خود عالم است يا نيست.

اگر عالم نبود يا فعلش مناسب و ملايم با طبعش است كه بآن فاعل بالطّبع‌

گ ويند يا نيست كه بفاعل بالقسر مشهور است.

اگر بفعل خود عالم بود، يا فعل باراده‌اش نيست كه در اينصورت فاعل‌

بالجبر است و يا باراده‌اش هست و آن نيز يا علم بفعلش عين فعل بوده و علم بذاتش‌

همان علم اجمالى است كه مسبوق به فعل مى‌باشد كه به آن فاعل بالرّضا گ ويند

يا اينطور نبوده بلكه علم بفعلش قبل از فعل مى‌باشد و آن نيز يا علمش با داعى زائد

مقرون است كه به آن فاعل بالقصد گ ويند يا چ نين نمى‌باشد بلكه مجرّد علم بالفعل‌

منشاء تحقّق معلول مى‌باشد و در اين قسم يا علم فعلى ذائد بر ذات است كه به آن‌

فاعل بالعناية گ ويند و يا اينطور نبوده بلكه علم بفعل عين علم بذات بوده و علم بذات‌

نيز عين ذاتش است و از اين علم بعلم اجمالى فعلى در عين كشف تفصيلى تعبير

مى‌كنند و از فاعل، بفاعل بالتّجلّى نام مى‌برند چ نان چ ه گ اهى بفاعل بالعناية بمعناى‌

عام نيز موسوم مى‌شود.

قوله: و ذلك هو العلم الاجمالى الخ: علم علّت به معلول و لوازم آن را علم‌

اجمالى نامند چ ه آنكه علم هر علّتى بمعلول و لوازمش بنحو اجمال و جملى است و

همانطورى كه علّت از نظر وجود اجمالا واجد تمام مراتب معلول و كمالات و لوازم‌

آن است علم به آن نيز موجب علم اجمالى بجميع مراتب و كمالات معلول‌

مى‌باشد.

و حكماء در باب علم حقتعالى گ ويند:

چ ون علم حضرتش به ذات خود عين وجود نظام جملى عالم است از اين‌رو

علم حضرتش بذات خود علم بكلّيّات بوده و بواسطه كلّيّات علم بجزئيّات موجودات‌

نيز مى‌باشد چ ون ذات اقدسش علّت اوّليّه كافّه كائنات است و بالمآل از آن جهت كه‌

مستقيما عالم بذات خود مى‌باشد علمش نسبت بموجودات اجمالى است و در عين‌

حال علم او است كه سبب تكوين تمام موجودات جهان است و از وجود موجودات‌

بعلم تفصيلى حضرتش نام مى‌برند و مراد مرحوم مصنّف كه فرمود: