فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٧٠٩ - قدرت و رأى اشاعره و معتزله

امّا سبق بالطّبع:

مثلا واحد بالفعل واحد است ولى بالقوّه اثنين مى‌باشد و بديهى است واحد

متقدّم بر اثنين است.

امّا سبق بالعلّيّة:

همچون تقدّم واجب الوجود بر جميع معلولاتش.

و امّا سبق بالماهيّة: نظير تقدّم جزء بر كلّ و همچنين سائر اقسام تقدّم كه‌

فعل در تمام اين اقسام بر قوّه مقدّم است.

٨١٦ فصول الحكمة

مرحوم مصنّف مى‌فرمايد:

اين كلام مرضىّ و پ سنديده نيست و در ابطالش محتاج به اقامه برهان‌

نيستيم.

و مرحوم لاهيجى در شوارق فرموده اين كلام از تحقيق بدور است و لازمه آن‌

اين است كه ماهيّت موجوده در خارج بقيّه وجود در خارج شخص نباشد و اين امرى‌

است غير صحيح البتّه مرحوم ملّا اسمعيل در حاشيه شوارق از اين اشكال جواب داده‌

و فرموده:

اين محذور زمانى لازم مى‌آيد كه در تشخّص تصوّر بالفعل معتبر باشد كه در

اين صورت تصوّر شخص بالفعل مانع از شركت بين افراد كثيره است و با حفظ اين‌

معنا نمى‌توان جزئى را با كلّى واحد دانست و تفاوت را در نحوه ادراك قرار داد

ولى اين مناط معتبر نيست بلكه ملاك در شخصيّت اين است كه شيى‌ء اگر

محسوس واقع شد احساسش مانع از وقوع بين افراد كثيره باشد و بدون شكّ اين معنا

در موجودات خارجى محقّق است و اشكال دفع مى‌شود.