پژوهشي در فرهنگ حيا - پسنديده، عباس - الصفحة ٨٣

آن آشنا شديم . اين واقعيت عظيم ، هنگامى تأثير گذار خواهد بود كه درك شود و به باور انسان ، راه يابد . امام رضا عليه السلام ، صلاح بشر را در گرو توجّه به اين واقعيت و اعتقاد به آن مى داند :

.لَم يَكُن قِوامُ الخَلقِ وصَلاحُهُم إلاّ بِالإِقرارِ مِنهُم بِعَليمٍ خَبيرٍ يَعلَمُ السِّرَّ وأخفى . [١]

.پايدارى خلق و صلاح آنان ممكن نيست ، مگر با اقرار آنان به خداوندِ دانا و آگاهى كه از سِر و مخفى تر از آن ، آگاه است .

اقرار به حضور و نظارت عام خداوند ، مقدّمه برانگيختگى شرم است . حضور و نظارت خداوند ، واقعيتى غير قابل تغيير است ؛ امّا اين مقدار براى برانگيختن حيا كافى نيست . آنچه حيا را برمى انگيزد ، « درك » اين واقعيت است و اين درك ، تصوير انسان از خداوند را خلق مى كند . كسى كه اين واقعيت را درك كند و به آن ايمان داشته باشد ، اهل شرم از خداوند است . امام صادق عليه السلام در همين زمينه مى فرمايد :

.عَلِمتُ أنَّ اللّه َ مُطَّلِعٌ عَلَيَّ فَاستَحيَيتُ . [٢]

.دانستم كه خداوند بر من مطلّع است ، پس حيا كردم .

تنوّع نظارت ها

در اين مبحث با لايه هاى پنج گانه نظارت ، آشنا شديم . لايه اوّل ، حضور مردم بود . فراتر از آن ، نظارت «خود» انسان قرار داشت و بر فراز آن ، نظارت فرشتگان . نظارت حجّت هاى الهى ، لايه چهارم نظارت را تشكيل مى داد و بر فراز همه اينها حضور و نظارت خداوند ، وجود داشت . تنوّع نظارت ها امكان برانگيختگى حيا را افزايش مى دهد . گاهى انسان به مردم توجّه مى كند و از آنان ،