نسبت به آنان معرفت حاصل شود . البته اين كار بايد پيش از ايجاد شدن موقعيت خلوت انجام شود تا هنگام نياز ، فراخوانى گردد و خلوت را به حضور ، تبديل سازد و يا به تعبير بهتر ، حضور و نظارت حجّت هاى الهى را نمايان سازد .

در محضر فرشتگان

حضور ديگرى كه توجّه به آن يا توجّه دادن ديگران به آن ، مايه مصونيت خلوت انسان مى گردد ، حضور فرشتگان و مراقبت دائمى آنان از رفتار انسان هاست . اساسا فلسفه وجودى فرشتگانِ ناظر ، اين است كه توجّه به آنان ، انسان را از گناه و زشتى باز دارد . فرشتگان ، انواع مختلفى دارند . يك قِسم آنان ، فرشتگان ناظرند كه مأمور ثبت رفتار انسان اند . امام صادق عليه السلاممى فرمايد كه فلسفه وجودى اين گروه از فرشتگان ، اين است كه مردم با توجّه كردن به حضور دائمى آنان ، بدانند كه در هيچ مكانى و در هيچ زمانى تنها نيستند . [١] جالبْ اين است كه اين گروه ، از فرشتگان معمولى نيستند ؛ بلكه از آنان با عنوان «فرشتگان گرامى (ملائكة كِرام)» ياد شده است . همين ويژگى ، در برانگيختن حيا مؤثّر است . ممكن است انسان از افراد معمولى و حقير ، شرم نكند ؛ ولى اگر ناظر ، فردى كريم و شريف باشد ، موجب حيا مى شود . به همين جهت ، فرشتگانى هم كه ناظر انسان هستند ، فرشتگانى گرامى و بزرگوارند . توجّه به حضور فرشتگان و توجّه به كرامت و بزرگوارى آنان ، مى تواند شرم را در انسان برانگيزد و او را از گناه باز دارد . معصومان عليهم السلامگاهى براى ايمن ساختن خلوت ها ، از همين روش ، يعنى «توجّه دهى به حضور فرشتگان» استفاده مى كرده اند . براى مثال ، امام صادق عليه السلامخطاب به فردى مى فرمايد :

.اِعلَم أنَّ مَعَكَ مَلَكا كَريما مُوَكَّلاً بِكَ يَحفَظُ عَلَيكَ ماتَفعَلُ ويَطَّلِعُ عَلى سِرِّكَ الَّذي تُخفيهِ مِنَ النّاسِ فَاستَحيِ . [٢]

[١] ر . ك : الاحتجاج ، ج ٢ ، ص ٢٤٢ ؛ بحار الأنوار ، ج ٥ ، ص ٣٢٣ .[٢] تفسير العياشى ، ج ٢ ، ص ١٦٣ .