فرشتگانى گماشته شده اند تا نيك و بد اعمال مردم را بنويسند ، در حالى كه مى گوييد خداوند ، از سِر و آنچه مخفى تر از سِر است ، آگاهى دارد ؟ حضرت در پاسخ وى فرمود :

.اِستَعبَدَهُم بِذلِكَ وجَعَلَهُم شُهودا عَلى خَلقِهِ لِيَكونَ العِبادُ لِمُلازَمَتِهِم إيّاهُم أشَدَّ عَلى طاعَةِ اللّه ِ مُواظَبَةً وعَن مَعصِيَتِهِ أشَدَّ انقِباضا . [١]

.خداوند ، آنها را براى اين كار به بندگى گرفته است و آنان را شاهد بر خلق خود قرار داده ، تا بندگان خدا به خاطر همراهى فرشتگان با آنان ، مواظبت شديدترى بر طاعت خداوند و گريز شديدترى از معصيت او داشته باشند .

امام عليه السلام ، پس از ذكر فلسفه وجودى فرشتگانِ نويسنده ، در توصيف واكنش برخى از مردم نسبت به اين پديده مى فرمايد :

.كَم مِن عَبدٍ يَهُمُّ بِمَعصِيَةٍ فَذَكَرَ مَكانَها فَارعَوى وكَفَّ ، فَيَقولُ : رَبّى يَراني وحَفَظَتي بِذلِكَ تَشهَدُ . [٢]

.چه بسا بنده اى كه قصد معصيت كرده ، ولى يادآور مكانت و جايگاه فرشتگان مى شود و در نتيجه ، مراعات كرده ، دست مى كشد و مى گويد : «پروردگارم مرا مى بيند و فرشتگان نگهبان من ، شاهدند» .

در اين روايت ، به فرايندى اشاره شده كه داراى چند مرحله وابسته به هم است : اوّل قصد معصيت ، دوم يادآورى نظارت فرشتگان ، سوم به وجود آمدن حالت رعايت ، چهارم دست كشيدن و پنجم مرور آن جمله . اين فرايند شرم به جهت يادآورى حضور فرشتگان به وجود مى آيد . ازاين رو ، يكى از شيوه هاى اولياى دين ، اين است كه براى تصحيح و تنظيم رفتار مردم ، آنان را به حضور فرشتگان توجّه مى داده اند . اين شيوه را مى توان از جمله شيوه هاى شناختى دانست . به اين نكته نيز مى توان اشاره كرد كه عادت

[١] الاحتجاج ، ج ٢ ، ص ٩٥ ؛ بحار الأنوار ، ج ٥ ، ص ٣٢٣ و ج ٥٩ ، ص ١٧٩ .[٢] همان .