يا پس از آن . كسانى كه اهل حيا نيستند ، نه پيش از عملْ شرم مى كنند و نه پس از آن ؛ امّا كسانى كه اهل حيا هستند ، ممكن است پيش از عمل ، شرم كنند و ممكن است پس از عمل ، شرمگين شوند . حياى پيش از عمل ، حيا از « انجام دادن كار » است و حياى پس از عمل ، حيا از « كار انجام شده » است . ممكن است پيش از انجام دادن عمل نابه هنجار ، حيا برانگيخته نشود . در اين صورت ، شخص ، مرتكب آن عمل مى شود ؛ امّا پس از انجام دادن عمل كه هيجان گناه فروكش مى كند ، اين امكان وجود دارد كه عمل انجام شده ، مورد ارزيابى و توجّه قرار گيرد . در اين ارزيابى ، كسانى كه نسبت به عمل انجام شده بى تفاوت باشند ، بهره اى از حيا نبرده اند ؛ امّا كسانى كه اهل حيا باشند ، توجّه به كار قبيح انجام شده ، حيا را در آنان بر مى انگيزد و از كارى كه انجام داده اند ، خجل و شرمسار مى شوند . بنا بر اين ، از اين منظر ، دو قِسم حيا داريم : حياى پيش از عمل و حياى پس از عمل . نكته ديگر ، اين كه برخى معتقدند كاربرد واژه حيا ، براى شرم از « انجام دادن كار » است و كاربرد واژه خجالت ، براى شرم از « كار انجام شده » : خجالت ، مربوط به كارِ انجام شده است و حيا مربوط به كارى كه در پيش است . [١] اين مطلب را روايات حيا تأييد نمى كند . در روايات ، واژه حيا در هر دو قِسم به كار رفته است .

ملاك سوم

اين تقسيم بر اساس تفاوت ناظرها صورت مى گيرد . ناظرها انواعى دارند كه بحث آن گذشت . از اين منظر ، حيا نيز بر چند قِسم است : حيا از مردم ، حيا از

[١] معجم الفروق اللغوية ، ص ٢١٢ .