.دست خدا بر سرِ جماعت است . پس هر گاه يكى از جمع آنان دور افتد ، شيطان ، او را شكار مى كند ، همان گونه كه گرگ ، گوسفند جدا شده از گله گوسفندان را شكار مى كند . [١]

معمولاً اين گونه روايات را در بحث اتّحاد و تفرقه به كار مى برند و درست نيز هست ؛ ولى با توجّه به مباحثى كه داشته ايم ، نمى توان دلالت آن بر مباحث خلوت و گم نامى را انكار كرد و يا دست كم بايد درباره آن ، قدرى تأمل كرد . ملاك ، اين است كه انسانِ تنها و گم نام ، حيا نمى كند و طعمه شيطان مى شود . يكى از راه كارهاى برچيدن گم نامى و تنهايى ، برقرارى ارتباط با ديگران و تشكيل جماعت هاى دينى و شركت در اجتماعات اسلامى است . در روايات درباره خلوت ، بر اين اصل ، تصريح شده بود كه انسانِ تنها طعمه شيطان است . آن جا صحبت از اتّحاد و تفرقه نبود ؛ صحبت از خلوت و جلوت بود . بنا بر اين ، رواياتى هم كه در اين جا ذكر كرديم ، مى توانند اين اصل را تأييد كنند . در حديث ديگرى از رسول خدا ، اين اصل به گونه ديگرى آمده است :

.اِثنانِ خَيرٌ مِنَ الواحِدِ ، وثَلاثٌ خَيرٌ مِنَ اثنَينِ ، وأربَعَةٌ خَيرٌ مِن ثَلاثَةٍ ، فَعَلَيكُم بِالجَماعَةِ . [٢]

.دو نفر ، بهتر از يك نفر است و سه نفر ، بهتر از دو نفر و چهار نفر ، بهتر از سه نفر . پس همراه جماعت باشيد .

علّت ، آن است كه شيطان ، همراه فردِ تنهاست و به وى ، به شدّتْ نزديك است و هرچه تعداد افرادْ بيشتر شود ، شيطان ، دورتر مى شود و فريب وى ،

[١] المعجم الكبير ، ج١ ، ص ١٨٦ ، ح ٤٨٩ .[٢] مسند ابن حنبل ، ج ٨ ، ص ٦٦ ، (ح ٢١٣٥١) ؛ كنزالعمال ، ج ١ ، ص ٢٠٥ (ح ١٠٢٥) .