تحمّل و بردبارى ، ضرورت ديگرى براى موفقيت در زندگى است . كسى كه نتواند برخى كاستى ها و كمبودهاى زندگى را تحمّل كند و به بى تابى روى آورد ، زندگى موفّقى نخواهد داشت . در بحث قبل ديديم كه مقايسه صعودى ، مايه بى تابى و ناصبورى انسان مى گردد و درجه رضايت از زندگى را كاهش مى دهد . در طرف مقابل ، مقايسه نزولى مى تواند تحمّل و بردبارى انسان را افزايش دهد . پيامبر خدا صلى الله عليه و آلهدرباره اين حقيقت مى فرمايد:

.مَن نَظَرَ . . . في دُنياهُ إلى مَن هُوَ دونَهُ فَحَمِدَ اللّه َ عَلى ما فَضَّلَ اللّه ُ بِهِ عَلَيهِ ، كَتَبَهُ اللّه ُ شاكِرا صابِرا . [١]

.كسى كه ... در دنياى خود به پايين تر از خود نگاه كند و خدا را به خاطر برترى هايى كه به او داده ، ستايش كند ، خداوند ، او را سپاسگزار و بردبار مى نويسد .

وقتى انسان ، زندگى هاى پايين تر را ببيند ، از يك سو به آنچه دارد آگاهى مى يابد و به سپاس و ستايش خدا مى پردازد و از سوى ديگر ، متوجّه مى شود زندگى او آن قدر هم سخت و غير قابل تحمّل نيست . بدين ترتيب ، ناراحتى او كاهش مى يابد ، تنيدگى و فشار روانى او به حداقل مى رسد و توان تحمّل و بردبارى او افزايش مى يابد . مشاهده سختى هاى بزرگ تر ديگران ، اندازه سختى خود را كوچك مى كند . توان تحمّل نداشتن ، هميشه به دليل بزرگى سختى نيست ؛ بلكه به دليل بزرگ شمارى آن است . مقايسه صعودى ، در اندازه سختى زندگى ، اغراق كرده ، آن را بيش از اندازه واقعى اش نشان مى دهد ؛ اما مقايسه نزولى ، آن را تعديل كرده ، به اندازه خودش و يا حتّى كوچك تر از آنچه هست ، كاهش مى دهد . اين كار، موازنه را به نفع صبر و بردبارى تغيير مى دهد و بدين وسيله ، امكان تحمّل را افزايش مى دهد.

[١] سنن الترمذى، ج٤، ص٧٤ .