نيز به خوشايندى گذشته اشاره شده است كه آن را مستقلاً در بحث بعدى ، مطرح خواهيم ساخت . به هر حال ، مهمْ اين است كه توجّه به خوشايند گذشته و گذشته خوشايند ، تأثير فراوانى در كاهش فشار روانى دارد . البته نگرش به گذشته ، دو صورت دارد : يكى «نگاه حسرت آميز» به گذشته و ديگرى «نگاه شُكرآميز» به گذشته . آن نگاهى موجب كاهش فشار روانى مى گردد كه شُكرآور باشد . نگاه حسرت آميز ، نتيجه اى جز افزايش تنيدگى نخواهد داشت . پس به گذشته خوشايند خود توجّه كنيد و با خود بگوييد در كنار آن همه خوشى ، اين ناخوشايندى ، چيز مهمّى نيست ؛ مى توان آن را تحمّل كرد.

٢ . به خوشايندى آينده فكر كنيد

يكى ديگر از ويژگى هاى دوران سختى و بلا ، انقطاع از آينده و يا تعميم ناخوشايندى حال به آينده است . هنگام بلا، ممكن است شما همه عمر را لحظه حال بدانيد و اساسا آينده اى را تصوّر نكنيد . گاهى نيز ممكن است آينده را قبول داشته باشيد ، ولى آن را با مقياس حال بسنجيد و ناخوشايندى حال را به آينده نيز تعميم دهيد . هر دو حالت ياد شده ، موجب تمركز بر ناخوشايندى و بزرگ شمردن مصيبت مى شود كه ثمره آن ، افزايش تنيدگى و فشار روانى است . اين ، در حالى است كه آينده شما ، روشن و اميدواركننده است . همان گونه كه پيش از اين گفتيم ، سختى ها پايان پذيرند و فَرَج (گشايش) خواهد رسيد . توجّه به آينده روشن و خوشايند ، از عوامل مهم در كاهش تنيدگى و فشار روانى انسان هاست . توجّه به آينده روشن ، اميد و توان مقاومت شما را افزايش مى دهد و نشاط و شادابى را به ارمغان مى آورد . به همين جهت ، امام صادق عليه السلام در ادامه سخن خود براى آرام كردن تاجر ورشكسته اى كه پيش از اين ، از او ياد كرديم ، از روش توجّه دهى به آينده نيز استفاده كرده ، مى فرمايد:

. فَلا تَيأَس فَإِنَّ اليَأسَ كُفرٌ .لَعَلَّ اللّه َ يُغني عَن قَليلٍ. [١]

[١] كشف الغمّة ، ج٢ ، ص١٦٢ ؛ بحار الأنوار، ج٧٨، ص٢٠٣ .