مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٤٤٥ - مصانع

و در مجلّد شهريار اين مضمون را بسط داده‌ام و از عارف زينى، كلامى مشتمل بر آيات و احاديث به اين مضمون نقل كرده‌ام، لكن مولانا باور نمى‌دارد و مى‌گويد:

شراب خور مسلمانِ عالم به آيه بقره را مثلًا هرگز در وقت اراده شراب خوردن، اعتقاد به‌بطلان مضمون آيه حاصل نمى‌شود.

گيريم كه چنين باشد كه او مى‌گويد، لكن اعتقادات مختلف است؛ بعضى از آن جمله است كه به جهت ضعف يا قوّة معارض كالمعدوم است و ما نحنُ فيه از اين قبيل است و پاره‌اى دعا بر اين مدعا دليل است‌[١].

سيل: حاصل كلام آنكه قادر را در اختيار احد مقدورين بر ديگرى تا داعى قوى نگردد شروع ممتنع بود و به‌داعى ضعيف با وصف ضعف و مع وجود داعى قوى، به‌سوى مقدور ديگر ممكن الصدور نبود و ضعف داعى شرب در مسلمان شراب خور در حين شروع، ممنوع است؛ گو بحسب واقع و نفس الامر و در غير شارب، بلكه در شارب مذكور در غير وقت شرب مسلم باشد و اين بديهى است و بر همه كس معلوم است، حتّى آنكه فضل بن روزبهان نادان نيز معترف است به آن ولاعلاج نسبت خلاف را به اصحابش منكر گرديده است.

و امتناع ترجيح بلامرجّح كه همگى برآنند اشاره است بالإجماع به اين امتناع. پس انكار اين امتناع و اصرار در انكار از مولانا با تأمّل او در امتناع ترجيح بلامرجّح قطع نظر از خلاف بديهه و اجماع، تناقض نيز باشد و چون از امتناع ترجيح بلامرجّح امتناع تخلّف معلول از علّت تامّه و صدق مقدّمه متقدّمه مسلّمه معلوم، مستعدّ آن تواند شد.

لهذا در اين رساله به‌همين قدر اكتفا نمود، زياده از اين حواله است به مجلّد شهريار و آن مجلّد دوم است از مجلّدات پنج‌گانه اقليم اوّل از كتاب سبعه، از كتاب سبعة

[١]. در حاشيه نسخه: دعا اين است:« إلهي ما عصيتك حين عصيتك، وأنا بربوبيّتك جاحد، ولا بأمرك مستخفّ، ولا لوعيدك متهاون، ولا لعقوبتك متعرّض، ولكن خطيئة عرضت وسوّلت لي نفسي، و غلبني هواي، وأعانني عليه شقوتي منه». إقبال الأعمال، ص ٧١؛ البلد الأمين، ص ٢٠٩.