مجموعه رسائل در شرح احاديثي از کافي - سلیمانی آشتیانی، مهدی؛ درایتی، محمد حسین - الصفحة ٣٨٠ - اختيار

منزّه است از آن؛ زيرا كه آنچه رو داده و مى‌دهد خارج نيست از عالم ربوبيّت او[١].

و بعضى از فضلاى متأخّرين همين طريقه را به تفصيلى ابسط بيان كرده‌اند و باكى نيست كه اشاره به آن نيز بشود و مجمل آن تفصيل اين است كه:

چون حمل بَدا بر معنى حقيقى آن بر خداى تعالى‌ محال است، پس بايد كه مراد از آن مجرّد ظهور شى‌ء باشد از حقّ تعالى‌ و اين معنى يا در احكام تكليفيّه ظاهر مى‌شود، يا در افعال، يا در علم.

امّا اوّل، پس همان است كه آن را در اصطلاح اصول «نسخ» مى‌گويند و هيچ نحو ناخوشى بر آن وارد نيست.

و امّا دويّم: پس آن بر دو قسم است:

اوّل آنكه ظاهر مى‌شود از حقّ تعالى‌ در هر جزئى از اجزاء زمان، چيزى كه قبل از آن ظاهر نبود، هر چند در بعض امور به واسطه امرى ديگر باشد و چنان نيست كه يهود گفته‌اند: «يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ»[٢] و نه چنانكه مفوّضه- لعنهم اللَّه- گفته‌اند كه: حقّ تعالى‌ تفويض نمود امر خود را به مخلوقين و او را مدخليّتى در امور نيست، بَل: «كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ»[٣] و «يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ»[٤] و ظاهر است كه محو نمى‌باشد مگر از براى ثابت و اثبات نمى‌باشد مگر براى معدوم، چنانكه اين مضمون در اخبار هم موجود است و بنابراين، صفحه كائنات، لوح محو و اثبات است و علم ازلى الهى كه مناط اين امور است، در آن تغيير و تبديلى نمى‌باشد و نفوس قدسيّه كه خزانه‌هاى آن علم‌اند لوح محفوظند و به آن اشاره شده است در كلام امير المؤمنين عليه السلام كه: «أنا اللوحُ المحفوظ»[٥].

و قسم دويّم: تغيير در مشيّت الهى است و معلوم است كه مشيّت به معنى علم به‌

[١]. الوافي، ج ١، ص ٥٠٧- ص ٥١٠.