رَبِّهِ الَّا الضَّالُونَ» «١» «إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْديهِمْ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ» «٢» «وَ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُوسٌ قَنُوطٌ» «٣» ولى بايد دانست، قبول اين نظريه كه تنها انگيزه‌هاى معنوى است كه شعله جهاد را در مؤمن حقيقى فروزان نگه مى‌دارد، ما را از ديگر نظريه‌ها بى‌نياز نمى‌سازد. واقعيت اين است كه اهميت انگيزه‌هاى مادى كمتر از انگيزه‌هاى معنوى نيست و اين دو عامل، در تحكيم روحيه جهاد در جان و عقل مؤمن در كنار هم عمل مى‌كنند.
يكى از مهمترين انگيزه‌هاى مادى خوار نشمردن دشمن، و ديگر آمادگى رزمى از نظر تمرين، تسليح، سازماندهى، تجهيز و فرماندهى است.
مسلمانان در جنگ حنين دشمنشان را ناچيز شمردند. در نتيجه در دور نخست آن جنگِ دشوار شكست خوردند:
«وَ يَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَنْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئاً وَ ضاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِما رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرينَ» «٤» و در روز حنين آن هنگام كه شمار زيادتان شما را به شگفت آورده بود، ولى به هيچ وجه از شما دفع خطر نكرد، و زمين با همه فراخى بر شما تنگ گرديد، سپس در حالى كه پشت (به دشمن) كرده بوديد برگشتيد.
دست كم نگرفتنِ دشمن، نشانِ آگاهى و هوشيارى است:
«وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا الَيْهِمْ» «٥» و به هنگام بازگشت سوى قوم خود آنها را بيم دهند.
باز، خداى متعال فرموده است: