تاكتيك جديد:
مسلمانان براى دفاع از مدينه از حفر خندق استفاده كردند، و اين روش براى نخستين بار بود كه در تاريخ عرب وارد مى‌شد.
فرمانده لايق و با نبوغ كسى است كه از شيوه‌ها و سلاحهاى جديد استفاده كند. پس از به كار گيرى شيوه صف در جنگ بدر- چنان كه ديديم- خندق دومين شيوه‌اى بود كه از سوى رسول خدا (ص) به كار گرفته شد.
رسول خدا (ص) ايده كندن خندق را از سلمان فارسى گرفت و براى تشويق ايده‌هاى سودمند و ستايش كسانى كه در راستاى مصالح همگانى تلاش مى‌كنند و نيز زدودن تعصبهاى جاهلى درباره سلمان فرمود: «سلمان از ما اهل بيت است.» خدعه در جنگ:
تأثير شايعات نُعيم بن مسعود در ايجاد تفرقه ميان احزاب را ديديم.
روشن است كه تنها راه پيروزى هر نيروى جنگى، وحدت كلمه است، و ثمره تفرقه چيزى جز شكست و ناكامى نيست.
در جنگهاى امروزى، به منظور پراكندن صفوف و آشفتن افكار، بر شايعه پراكنى تكيه مى‌گردد. شايعه پراكنى از مهم‌ترين بخشهاى ركن دوم تشكيلات ارتشهاست و در جنگ روانى از كارآمدترين شيوه‌هاى تهاجم به شمار مى‌رود.
هراندازه كه شايعات در صفوف احزاب كارگر بود، در صفوف مسلمانان بى‌تأثير بود.
گرچه منافقان براى تضعيف روحيه مسلمانان دست به شايعه پراكنى زدند، اما تلاش آنان با ناكامى روبه رو گرديد.
هنگامى كه رسول خدا (ص) گروهى از مسلمانان را براى تحقيق درباره پيمان شكنى بنى قريظه سوى آنان فرستاد، اينان پس از يقين از صحت پيمان شكنى بنى قريظه، خبر را به صورت رمزى به آن حضرت گزارش دادند تا اطرافيان وى متوجه نشوند و روحيه مسلمانان تضعيف نگردد.
مسلمانان در چهارده قرن پيش از اين، با تأثيرات روانى شايعه آشنايى داشتند.
در دست داشتن ابتكار عمل «١»:
غزوه خندق، پس از جنگ بزرگ بدر، دومين نبرد