شيوه فرماندهى پيامبر(ص) - خطاب الموصلي، محمود بن شيت - الصفحة ٣٤٨
مواردى از غذا خوردن آنها جلوگيرى مىكنند. همه اين كارها براى آن است كه سرباز بتواند بر شرايط دشوار احتمالى جنگ فايق آيد.
مشكلاتى كه جيشالعسرة تحمل كرد، چنانچه از تمرينهاى امروزى بسيار دشوارتر نباشد، آسانتر نيست: آنان مدينه را در فصل رسيدن ميوهها ترك گفتند؛ در شدت گرماى تابستان، مسافتى دراز و پرمشقت را در صحراى شبه جزيره عربستان پيمودند؛ و براى زمانى دراز تشنگى را تحمل كردند.
عمر مىگويد: «ما در گرماى شديد به تبوك راه افتاديم، در ميان راه در منزلگاهى فرود آمديم در حالى كه از شدت تشنگى جان ما به لب رسيده بود و گمان مىكرديم كه گردنهايمان به زودى قطع خواهد شد، تا آنجا كه مردم شتران خود را مىكشتند و از عصاره شيردان آن مىنوشيدند و باقيمانده آب را روى جگرشان مىنهادند.» هدف رسول خدا (ص) از تمرين سخت تبوك اين بود كه مسلمانان براى بر دوش گرفتن رسالت حمايت از آزادى تبليغ اسلام در بيرون از جزيرهنماى عربستان و تشكيل دولتى پهناور آماده شوند. از آنجا كه اين غزوه آخرين غزوههاى پيامبر (ص) بود، آن حضرت پيش از پيوستن به خداى متعال، بايد از كارايى سربازان خويش مطمئن مىگشت.
حركت شبانه:
مسلمانان براى رهايى از گرماى شديد، بيشتر مسافت مدينه- تبوك را شبانه پيمودند. حركت شبانه در موسم گرما، بويژه در صحرا، بسيار ضرورى است، و اين اصلى است كه به وسيله ارتشهاى امروزى به كار گرفته مىشود.
روحيه معنوى:
غزوه تبوك را مىتوان نبرد معنويات شمرد تا رزم ميدانى. مسلمانان موفق به درگيرى با روميان نشدند. زيرا روميان پس از دريافت اطلاعات موثق درباره نيروى مادى و معنوى مسلمانان از منطقه تمركزشان در تبوك عقبنشينى كرده بودند. با اين وجود مسلمانان در اين جنگ از نظر معنوى بر روميان پيروز گشتند كه اهميت آن كمتر از پيروزى نظامى نيست.
شكست معنوى روميان در غزوه تبوك منجر به اين گشت كه قبايل فرمانبردارشان اعتماد به پشتيبانى آنها را بىفايده ببينند و ناچار شوند كه براى تأمين امنيت و آرامش خود با قدرت نيرومند اسلامى همپيمان گردند. از اين رو با مسلمانان از در آشتى و