شيوه فرماندهى پيامبر(ص) - خطاب الموصلي، محمود بن شيت - الصفحة ١٧٨
كم ده ميل تعقيب مىكردند، بر آنها زيان سنگينى وارد مىآمد و نتيجه جنگ [كاملًا] به سود سپاه اسلامى پايان مىيافت:
ج- شيوه جنگ: جنگ ميان طرفين به شيوه صف انجام گرديد؛ و مشركان بدين وسيله توانستند، تسلط بر ميدان جنگ را بهتر از شيوه جنگ و گريز حفظ كنند.
مسايل تداركاتى الف- تداركات و نقليه: مشركان از نظر تداركات، آذوقه، تسليحات و نقليه نيروهايشان نسبت به مسلمانان از برترى محسوسى برخوردار بودند و اين امر در پايان يافتن جنگ به سود آنها تأثير بسزايى داشت.
ب- خاكسپارى جنازهها: مشركان كشتههاى خود را به خاك سپردند و شهيدان اسلام را رها كردند. تازه به اين هم بسنده نكرده آنان را به زشتترين گونهاى مثله كردند.
هند، دختر عُتبه و زنان همراهش به جان شهيدان افتاده آنان را مثله مىكردند و گوش و دماغشان را مىبريدند احد در تاريخ:
گر چه اجماع مورخان نتيجه جنگ احد را پيروزى مشركان بر مسلمانان مىشمرند، اما حقايق نظامى با اين نتيجهگيرى موافق نيست.
پس از آنكه سپاه اسلام از همه سو به محاصره مشركان درآمد، براى اينان امكان نابود سازى يكجاى مسلمانان وجود داشت. با اين حال، حضرت محمد ٩ موفق گرديد، راهش را از ميان نيروهاى محاصره كننده باز كند و نود درصد نيروهايش را از نيستى حتمى برهاند.
ناكامى مشركان در نابودى مسلمانانى كه در محاصره كامل نيروى برتر آنها قرار گرفته بودند، يك شكست به شمار مىرود. در حالى كه رهيدن مسلمانان از محاصره دشمن، آن هم تنها با دادن ده درصد تلفات از نيروى اندكشان، يك پيروزى محسوب مىگردد.
علاوه بر آنكه مسلمانان از نيستى حتمى رهايى يافتند، توانستند منافقانى را كه در ميان صفوف آنها حضور داشتند شناسايى كنند و اين امر به آنها فرصت داد كه پس از