زندگى و برنامه‌ها طورى شده كه انسان ديگر به اين مراحل نمى‌رسد. محاسبه مال را كسى انجام مى‌دهد كه در كارهايش دقيق است و حساب مى‌كند همه خرج و دخلش را كه چگونه است و از كجا بدست آورده و در كجا مصرف نموده است؟. كارهاى ما هيچ حساب و كتاب ندارد. چه محاسبه‌اى؟ آيا حسابش را مى‌كنيد كه چند گناه كرديد؟ و چقدر ثواب كرده‌ايد؟ اصلًا ما در اين وادى نيستيم. لذا حضرت قريب به اين مضمون فرمود: «حاسِبْ نَفْسَكَ قَبْلَ انْ تُحاسَبَك» [١] به حساب خودت‌ رسيدگى كن قبل از آنكه به حساب شما برسند. حالا چه چيزهايى را بايد محاسبه كنيم؟ پيغمبر اكرم ٦ متعلَّق محاسبه را تعيين فرموده به اينكه‌ «فيما قَدَّمَ وَ أَخَّرَ» چيزيكه پيش فرستاديم و چيزيكه پشت سر مى‌فرستيم. پيش فرستادن صحيح است. حضرت باريتعالى فرمود: ﴿وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ﴾ [٢] نگاه كن ببين چيزى جلوتر فرستادى يا خير. امّا أخَّر چيست؟ بعضى از انسان‌ها هستند كه خود از دنيا رفته‌اند امّا لعن و نفرين مردم بر آنها مانده است و دائماً مردم آنها را بخاطر ايجاد سنّت سيئه به بدى ياد مى‌كنند يعنى أَخَّرشان لعنت بر آنهاست و از آنطرف بعضى هم هستند كه از دنيا رفته‌اند لكن دعاى خير و طلب آمرزش براى خود جاى گذاشتند به خاطر اينكه سنّت حسنه از خود به يادگار گذاشتند و مردم از

[١]- سفينة البحار، ج ٢، ص ٦٧٠.

[٢]- حشر/ ١٨.