با مصدق به قرارداد نفت ايران با انگليس اعتراض كرده و با استفاده از ابزار قانونى موجود كه حركت پارلمانى بود، اين ثروت ملى را به تملك خود درآوردند. در نهضت ١٥ خرداد مجدداً مردم با رهبرى يك مرجع تقليد به ميدان آمدند و در مقابل اصلاحات وابسته‌گراى شاه ايستادند. و بالاخره در انقلاب اسلامى، مردم با درس گرفتن از گذشته، توانستند مجدداً با رهبرى يك مرجع تقليد به خيابانها آمده، شاه را از كشور بيرون كنند. در اين انقلاب ديگر اشتباهات گذشته تكرار نشد و عامل اصلى استبداد كه وجود شاه و نظام شاهنشاهى بود شناسايى و كنار گذاشته شد. در مقابل آن، همان نظام مردمى گذشته، اما در شكل و قالبى نو به صحنه آمد و جمهورى اسلامى را نتيجه داد.

انقلاب اسلامى، عكس‌العمل مردم به نظامهاى استبدادى گذشته بود. هدف مردم از انقلاب اسلامى احياى مردم‌سالارى از دست رفته و مدرن كردن آن بود. شيوه حاكميت مرجع تقليد در اصل ولايت فقيه نهادينه و قانونى شد و با رهنمودهاى كلى آمده در قانون اساسى مقرر شد تا شاخه تحت مديريت ولى فقيه ضمانت اسلاميت و در عين حال مردمى بودن ديگر اركان نظام را بنمايد. به اين ترتيب نظام جمهورى اسلامى براى تحقق مردم‌سالارى دينى برقرار شد. مسلماً به علت گسترش نظامات اجتماعى و پيچيده‌تر شدن تشكلات جامعه، بازگشت به ساختارهاى گذشته به اين اميد كه نوعى از مردم‌سالارى نخبه‌گراى رقابتى كه قبلًا وجود داشت عيناً احيا گردد ممكن نيست، اما آن مردم‌سالارى نخبه‌گراى رقابتى زمينه و پيشينه بسيار خوبى براى بناى تازه است. طراحان نظام جمهورى اسلامى مى‌بايد تلاش كنند تا مردم‌سالارى دينى را با الگو گرفتن از گذشته و با برنامه‌ريزى تازه به اجرا درآورند.

منابع‌

١- آلگار، حامد (١٣٥٩)؛ نقش روحانيت پيشرو در انقلاب مشروطه‌، تهران، طوس.

٢- زاهد، سعيد (١٣٨١)؛ جنبشهاى اجتماعى معاصر ايران‌، تهران، سروش و كتاب طه.

٣- محيط طباطبايى، سيدمحمد (١٣٥٠)؛ نقش سيدجمال‌الدين اسدآبادى در بيدارى مشرق زمين‌، تهران، دفتر تبليغات اسلامى ..

١. Held, David( ٦٩٩١ ).

Modelsof Democracy

. Cambridge, Polity Press ..