فقيه اگر چه داراى پيشينه تاريخى طولانى‌اى در بستر انديشه سياسى شيعى است به گونه‌اى كه مى‌توان آن را به نظريه ولايت الهى پيامبر اكرم (ص) متصل دانست، با اين حال پردازش اخير آن توسط امام (ره) با عنايت به شرايط مقتضيات روز توانست امكان وقوع انقلابى را در ايران فراهم سازد كه ساير نظريات از انجام آن عاجز بودند؛ بنابراين، سرنوشت انقلاب اسلامى و نظام برآمده از آن با محور گفتمان مردم‌سالارى دينى به ميزان زيادى با سرنوشت اين نظريه گره خورده است و به همين خاطر، ساخت و ساختار فعلى تا موقعى كه اصالت و اعتبار نظريه ولايت فقيه حفظ گردد مى‌تواند به حيات و ارائه كار ويژه‌هاى خود ادامه بدهد.

در پايان يادآورى مى‌شود آنچه در اين نوشتار مورد نظر بود بازخوانى فهرست مطالبات ملّى فرزندان ايران اسلامى در دو سده اخير و پاسخهايى كه از سوى نهضتها، نظريات و انديشه‌هاى گوناگون ارائه شد و تأكيد عمده بر دو الگو ارائه شده مشروطه در صد ساله گذشته و الگوى مردم‌سالارى دينى در چهره جمهورى اسلامى در ربع قرن گذشته قرار داشت و از آنجا كه نهضت اسلامى تجربه نهضتهاى گذشته و علل و عوامل ناكامى آنها را پيش رو داشت نظريه‌پردازان انقلاب تلاش كردند طرحى براى نظام سياسى و حكومتى پس از پيروزى انقلاب مطرح كنند كه هم خوانى لازم با هويت ملّى و اجزا و عناصر آن داشته باشد و اهداف آن منعكس كننده مطالبات تاريخى ملّت مسلمان ايران باشد و اين الگوى چيزى جز «جمهورى اسلامى» يا «گفتمان مردم‌سالارى دينى» نبود و همان‌گونه كه اشاره شد شرط توفيق آن براى پاسخگويى شايسته به اين مطالبات و تحقق اهداف بلند انقلاب اسلامى در گرو توانمندسازى نظرى و كارامدسازى عملى آن است.