كشاكشهاى زياد و پيگيرى مراجع نجف در حمايت از آن و پشتيبانى جدى روحانيون و اكثريت مجلس و نيز فشار افكار عمومى به عنوان اصل دوم متمم قانون اساسى مشروطه به تصويب رسيد.

بنابراين بايد گفت: گرچه مفاد طرح اوليه قانون اساسى و متمم آن و نهادهاى حاصله از آن از قوانين اساسى برخى كشورهاى غربى همچون بلژيك و فرانسه برگرفته شده‌اند، ليكن آن مفاد زمانى در ايران تصويب شده و به مورد اجرا گذاشته شدند كه بنا به تشخيص مراجع و روحانيت حاضر در صحنه نهضت و اكثريت نمايندگان مجلس، عدم مغايرت آنها با موازين اسلام احراز شد و پيشنهاد ماده «نظارت مجتهدان طراز اول» به همين منظور و براى جلوگيرى از وضع قوانين مغاير با موازين اسلام صورت گرفت.

از عدالتخانه تا مشروطه‌

نكته‌اى در مسير تحولات نهضت مشروطه قابل تأمل است كه بازخوانى آن در چارچوب ايده محورى اين نوشتار به ويژه در ريشه‌يابى علل ناكامى نهضت مشروطه در پاسخگويى به مطالبات فرزندان ايران اسلامى مؤثر است. تحصن جمعى از منورالفكران و مردم عادى در سفارت انگلستان در مسير بيان مطالبات خود اين فرصت را به انگليسى‌ها داد تا روز به روز عوامل شناخته شده خود را وارد جرگه بست‌نشينان نمايند و به هدايت و رهبرى آنها بپردازند (رائين، ١٣٥٥) و در نهايت مسير انقلاب مشروطيت كه با عدالتخواهى علما شروع شده بود را تغيير دهند.

عوامل سفارت انگلستان از يكسو با همراهى تحصيل كردگان غرب گرا خواستهاى مردم را به آنها يادآورى مى كردند و از سوى ديگر دربار و وزارت خارجه ايران را تحت فشار قرار مى‌دادند تا به كسانى كه تحت حمايت انگلستان هستند، پاسخ مثبت داده شود.

ناظم الاسلام كرمانى در گزارشهاى خود از سفارت انگلستان با اشاره به هدايت و تعليم متحصنين توسط روشنفكران غرب گرا مى‌نويسد: