در مقدمه قانون‌اساسى ج. ا. ا آمده كه اين‌قانون «مبيّن نهادهاى فرهنگى، اجتماعى، سياسى و اقتصادى جامعه ايران براساس اصول و ضوابط اسلامى است كه انعكاس خواست قلبى امت‌اسلامى مى‌باشد». ماهيت انقلاب‌اسلامى ايران و روند مبارزه‌مردم مسلمان از ابتدا تا پيروزى كه در شعارهاى قاطع و كوبنده همه قشرهاى مردم تبلور يافت، اين خواست اساسى را مشخص كرده و اكنون در طليعه اين پيروزى بزرگ، ملت ما با تمام وجود نيل به آن را مى‌طلبد. مهم‌ترين خواستهاى تاريخى نسلهاى مختلف ايران منعكس شده در قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران عبارتند از:

- تحكيم پايه‌هاى استقلال ايران و طرد كامل استعمار و جلوگيرى از نفوذ اجانب؛

با قراردادهاى گلستان و تركمانچاى عمود خيمه استقلال ايران بسيار ضعيف و لرزان شده بود و با تجويزهاى برخى جريانهاى فكرى و نسل اول روشنفكرى- كه نماد و نماينده آنها ميرزا ملكم خان ناظم‌الدوله بود- خيمه استقلال به كلى فرو مى‌پاشيد. از آن جمله، اعطاى امتياز رويتر توسط سپهسالار و به مشاورت ميرزا ملكم است كه به تعبير لرد كرزن، اين قرارداد دربرگيرنده تسليم كامل همه منابع يك دولت به خارجى‌ها بود، كه مانند آن هرگز به گمان و فكر كسى درنيامده و در تاريخ سابقه نداشته است‌ (كسرايى، ١٣٧٩، ص ٢٦٨). از اين تاريخ استقلال ملّى به يكى از دغدغه‌ها و مطالبات ملّى ملّت مسلمان ايران تبديل شده بود و جنبشها و نهضتهاى دو سده اخير مستقيم يا غيرمستقيم تلاش كردند پاسخى بر آن باشند.

- محور هرگونه استبداد و خودكامگى و انحصارطلبى و تأمين آزاديهاى سياسى و اجتماعى و ساير حقوق ملت در ابعاد فردى و اجتماعى.

- حق تعيين‌سرنوشت و مشاركت‌مردم و اداره‌امور كشور به اتكاى آراى عمومى.

- حاكميت قانون و مساوات در برابر آن.

- استقرار عدالت و رفع تبعيضات ناروا از طريق ايجاد امكانات عادلانه براى همه در تمام زمينه‌هاى مادى و معنوى.

- حاكميت ارزشهاى‌دينى و معنوى و فراهم شدن محيط مساعد براى رشد فضائل‌