حال آنكه نوع يا غالب اديان پيش از اسلام در تعبير اسلاميان سياسى يا مدنى هر چند ناقصه محسوب مى‌شوند. ناقصه از حيث محدوده تاريخى، منطقه‌اى يا قومى و نارسايى به ويژه از حيث تأسيسات سياسى به خصوص دولتى يا جهاد. بر خلاف اسلام كه هم دين و مكتب نهايى بوده و لذا جهانى و تاريخى است و داراى اهم تأسيسات مدنى و سياسى و به خصوص نهادهاى دولت و جهاد مى‌باشد.

ج- غير مردم‌سالار و ضد جمهور بودن تئوكراسى كليسايى مسيحيت و مسيحيان و ضد آزادى بودن آن.

د- ظرفيت جمهوريت اسلام علاوه بر قابليت مدنيت آن، بلكه هم جمهورى و مردم‌سالار بودن نظام مدنى و سياسى اسلام از يك سو و متقابلًا اسلامى بودن قرارداد اجتماعى و حكومت و نظام مدنى مردم‌سالار از سوى ديگر.

الف) همگرايى، وحدت و يگانگى دين و سياست: روسو مدعى است:

١- از حيث تاريخى و جغرافياى سياسى «مردم در ابتدا به جز خدايان پادشاهى نداشتند و غير از حكومت روحانيون، حكومتى نمى‌شناختند». (همان، ص ١٦٥)

٢- كما اينكه از حيث نظرى و اعتقادى در نظريه وى «عقايد مذهبى و نظريات سياسى طبيعتاً يكى هستند». (همان)

٣- بر اين اساس با طرح و رد اين نظريه كه: «هيچ مذهبى براى جامعه مفيد نيست» (همان)، تأكيد مى‌كند: «تاكنون هيچ دولتى تشكيل نشده كه مذهب پايه و اساس آن نباشد». (همان، ص ١٧٢)

ب) غير سياسى و نارسايى سياسى مذاهب پيشااسلام: روسو در تبيين سياسى‌