یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٣٣ - تزکیه نفس

یادداشتهای استاد مطهری، ج ٢، ص: ١٣٣

میلها الی الشر وسائل، جلد ٢، ص ٤٨٥، باب وجوب محاسبة النفس ٩. قصة الفلسفة الیونانیة، ص ١٣٧، الکلبیون ١٠. به مآخذ عقاید مانوی نیز رجوع شود.

١١. ایضاً امیدهای نو راسل

تزکیه نفس

١. قد افلح من زکیها و قد خاب من دسّیها. و ما ابرّئ نفسی ان النفس لامّارة بالسّوء.

٢. در قرآن کریم، هم تعبیر تزکیه نفس و هم تعبیر نفس امّاره آمده است. ظاهراً هر دو تعبیر از مختصات قرآن کریم است. تعبیر تزکیه میرساند که نفس انسان کدورتها و آلودگیهایی پیدا میکند که احتیاج به تزکیه و تطهیر دارد. اما تعبیر به نفس امّارة بالسوء میرساند که نفس، انسان را به بدی و شر وا میدارد. قرآن نمیگوید نفس داعیة بالسوء، زیرا میخواهد بفرماید که نفس امر و فرمان میدهد و چنانکه میدانیم امر و فرمان در جایی صادق است که علوّ و تسلطی در کار باشد. بعلاوه صیغه مبالغه به کار رفته است که شدت قدرت و استبداد و دیکتاتوری را میرساند.

اینجا سه پرسش پیش میآید:

یکی اینکه چگونه است که نفس به بدی فرمان میدهد؟ آیا نفس ذاتاً شریر است و جز شر چیزی نمیخواهد و یا اینکه ذاتاً اینطور نیست بلکه در حالت خاص و به علل خاصی اینطور میشود و میتوان کاری کرد که فرمان بدی ندهد؟

دیگر اینکه چطور است که نفس، علوّ و تسلط پیدا میکند و زمام را به دست میگیرد؟ آیا ذاتاً مسلط بر انسان آفریده شده است یا نه، به علل خاصی طغیان میکند و زمام قدرت را به دست میگیرد و با دیکتاتوری تمام حکم میراند؟