دارند و تشکیک در ماهیت راه ندارد. اگر اصالت با ماهیت باشد لازم میآید که وقتی یک جسم از مرتبهای از یک عرض مثل رنگ به مرتبهای بالاتر از آن حرکت میکند، انواع غیرمتناهی از رنگ، منفصل از یکدیگر و در کنار یکدیگر وجود داشته باشند یعنی غیرمتناهی محصور بین حاصرین باشد.

پس اگرچه در اینجا موضوع داریم ولی از موضوع کاری ساخته نیست. لهذا تأکید کردیم که اصالت وجود است که این مسئله را حل میکند نه موضوع. همچنین گفتیم که اصلًا در باب حرکت جوهری ضرورتی ندارد که این همه تلاش کنیم و به دنبال موضوع بگردیم که موضوع در حرکت جوهری چیست؟ ماده است یا «ماده مع صورةٍ مّا»؟ البته همچنان که گفتیم [١] مرحوم آخوند که این تلاش را میکند میخواهد بگوید حتی بر مبنای شما هم در حرکت جوهری موضوع وجود دارد، ولی اگر فرضاً نتوانستیم در باب حرکت جوهری موضوعی تصویر کنیم مشکلی پدید نمیآید.

یک دلیل مردود در ابطال حرکت جوهری

بعد مرحوم آخوند میفرماید که شیخ از دیگران دلیل دیگری در رد حرکت جوهری نقل کرده و آن را خود شیخ رد کرده است. گفتهاند به این دلیل حرکت در جوهر ممکن نیست که لازمه حرکت این است که شیء از ضدی به ضد دیگر حرکت کند و از حالتی به حالتِ ضد آن حالت منتقل شود. این امر در باب اعراض تصور دارد که یک شیء از یک عرض به عرضی ضد آن منتقل شود ولی ثابت شده است که بین جواهر تضاد نیست، پس حرکت در جواهر متصور نیست.

شیخ به این استدلال اینطور جواب داده است که مقصود شما از تضاد چیست؟

اگر مراد شما تضاد اصطلاحی است، این سخن درستی است که ما در باب جواهر تضاد نداریم زیرا تضاد در اصطلاح این گونه تعریف میشود: «امران وجودیان متعاقبان علی موضوع واحد داخلان تحت جنس قریب بینهما غایة الخلاف». دو امری که در جنس قریب شریکند و بر موضوع واحد متعاقب میشوند قهراً باید موضوع داشته باشند و این جز در اعراض تصور ندارد. اما اگر مقصود شما از تضاد معنای اعم آن است یعنی شی ءِ در حال حرکت از مرتبهای به مرتبه دیگری که با مرتبه قبل ناسازگار است منتقل میشود و در آنِ

[١]. [این مطلب در جلسه سی وهشتم ذیل عنوان «روش مرحوم آخوند در بیان مسائل فلسفی» بیان شده است.]