در جلسه پیش عرض کردیم که اگرچه این سه برهان هر کدام از یک راه خاص است ولی هر سه راه به ملاک رابطه جوهر و عرض منتهی میشود. در برهان «علة المتغیر متغیر» از باب اینکه طبیعت، علت عرض است و علت متغیر باید متغیر باشد وارد شدند. تکیه برهان دوم باز بر رابطه جوهر و عرض بود اما بر این اساس که عرض از توابع جوهر است و استقلالی در مقابل جوهر ندارد. رابطه مورد نظر در این برهان رابطه حالّیت و محلّیت است. در برهان سوم باز نظر به رابطه جوهر و عرض است ولی رابطه تشخص، که دیگران میگویند عرض مشخص جوهر است.

در اینجا ما به بعضی از براهین دیگر و شاید عمده براهین دیگری که بشود بر حرکت جوهری اقامه کرد [اشاره میکنیم.] من در گذشته در هر جا که در کتابهای مرحوم آخوند و از جمله اسفار به برهانی بر حرکت جوهری برخورد کردهام آن را یادداشت کردهام. مجموعاً سه [یا چهار [١]] برهان دیگر که شاید از براهین دیگر قویتر است میتوان بر حرکت جوهری اقامه کرد که همه آنها براهین خوبی است و هیچ کدام مربوط به رابطه جوهر و عرض نیست.

یک برهان، برهانی است که عرض کردیم تکیه آقای طباطبایی در نوشتههای مختلفشان در باب حرکت- در رسالهای به عربی که در قدیم نوشتهاند [٢]، در اصول فلسفه، نهایة الحکمة و شاید بدایة الحکمة- بیشتر روی آن برهان است البته با یک بیان خاصی، اگرچه شاید بتوان [مشابه] این بیان را از کلمات مرحوم آخوند در جاهای مختلف- ولی نه بحث حرکت اسفار- استنباط کرد. آن مطلب را مرحوم آخوند در مباحث جواهر و اعراض، در جایی به مناسبت بحث کردهاند و در الشواهد الربوبیه در مباحث حرکت ذکر کردهاند. اول ما بیان مرحوم آخوند را ذکر میکنیم.

دو نوع تغیر جوهری

مقدمتاً باید عرض کنیم که در کلمات شیخ که قائل به حرکت در جوهر نیست و همچنین در کلمات مرحوم آخوند تغییرات جوهری اجمالًا به دو نوع تقسیم میشوند. گاهی شیء

[١]. [همچنان که استاد اندکی بعد متذکر میشوند بیان خاص مرحوم علامه طباطبایی را میتوان برهان مستقلی به حساب آورد. بر این اساس، در این جلسه چهار برهان بر حرکت جوهری اقامه میشود.][٢]. [رساله «قوه و فعل» در کتاب رسائل سبعه.]