درسهای اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٢٠ - ادوم و اتم و اشرف بودن حرکت وضعی دوری
خودشان رابطه تقدم و تأخری نیست؛ ما آن حرکت را منطبق کردهایم با حرکت هفتصد سال پیش فلک، این حرکت را تطبیق کردهایم بر حرکت امروز فلک؛ به اعتبار این که یکی از آن دو مقیاس بر دیگری تقدم دارد، میگوییم آن حرکت بر این حرکت تقدم دارد.
اگر این طور باشد معلوم میشود واقعآ تقدم و تأخر میان حرکت هفتصد سال پیش و حرکت امروز معنی ندارد؛ مثل این است که مقیاسی مانند «متر» داریم، یک شیء ده سانتی متری را با ده سانتیمتر اول آن تطبیق میکنیم، یک شیء دیگر را با ده سانتیمتر آخرش تطبیق میکنیم، بعد میگوییم بین خود اینها که نسبتی نیست، به اعتبار این که آن ]دو قسمت از [مقیاسی که مقیاس هر دو واقع شده است با یکدیگر فرق دارند اینها با هم فرق دارند و الّا خود اینها که واقعآ با هم هیچ فرقی ندارند. آیا این طور است؟ اگر این طور باشد این که «زمان از مشخّـِصات است» معنی ندارد، نمیتواند زمان از مشخّـِصات باشد، زمان یک امر بسیار بسیار عرضی و یک امر مقایسهای است، نمیتواند داخل در هویت اشیاء باشد.
و اما اگر بگوییم آن حرکتِ در هفتصد سال پیش، خودش واقعآ تقدم دارد بر حرکت امروز، یعنی همین طور که مرتبهای از حرکت هفتصد سال پیش فلک بر حرکت امروز فلک تقدم دارد و آن تقدمْ واقعی است یعنی ]این دو حرکت[ مراتب شیء واحدی است و یک شیء واحد ذیمراتب هست، عینآ میان حرکت هفتصد سال پیش و حرکت امروز هم یک رابطه تقدم و تأخری واقعی هست، آن واقعآ مقدم بر این است؛ یعنی وقتی ما میگوییم آن حرکت در آن زمان واقع است، یعنی آن خودش جزئی از چیزی ]یعنی زمان [را دارد که آن جزء مشخِص وجود آن است و این که در امروز واقع شده است جزء دیگری از همان چیز را دارد که آن جزء هم مشخِص وجود این است، به تعبیرهای امروز جزء فرمول وجود این است، و معنی تقدم آن بر این همین است که آن یک چیزی است که در مرتبه ذات و وجود و هویت او چیزی است که آن چیز تقدم دارد بر چیزی که در مرتبه هویت این قرار گرفته است.
اگر ما آن طور بخواهیم بگوییم و زمان را از مشخّـِصات ندانیم و اساسآ به یک زمان عمومی مشترک قائل نباشیم، همه این تقدمها و تأخرها یک سلسله امور اعتباری خواهند بود، حتی تقدم دیروز بر امروز. تقدم دیروز بر امروز یعنی چه؟ آیا مقصود فقط تقدم حرکت فلک در دیروز بر حرکت فلک در امروز است؟ یا واقعآ قطع نظر از حرکت فلک یک تقدمی، یک زمانی در متن وجود ما هست که ما دیروز واقعآ با دیروز بودهایم و امروز واقعآ با امروز