که در اینجا مرحوم آخوند گفته است این حرف درستی که ایشان فرموده‌اند نیست، بلکه همان حرفی است که دیگران از جمله شیخ در جاهای دیگر گفته‌اند، یعنی بر اساس این است که زمان یک چیز است؛ یک حرکت است که از آن حرکت زمان انتزاع می‌شود و آن حرکت فلک است و حرکات دیگر فقط به اعتبار نوعی انطباق با آن، زمانی هستند نه اینکه خودشان زمان دارند و زمان اینها را با زمان آن منطبق می‌کنیم.

بنابراین آنچه که ایشان فرموده‌اند فی حد ذاته درست است و با مبانی اصلی مرحوم آخوند هم منطبق است. اما این یک مطلب است، مطلب دیگر این است که در این فصل مرحوم آخوند آیا همین حرف درست را می‌خواسته بگوید یا اینجا تا آخر فصل همان حرف نادرست دیگران را تقریر کرده؟ تا آخر فصل، ایشان همان حرف نادرست دیگران را تقریر کرده. این توضیحی بود راجع به برهان اول[١] و[٢] .

[١] . سؤال : نقطه اتكاء اين [بيان] سرعت بود. سرعت كه خودش نسبت مسافت به زمان است، چگونه ازسرعت می‌خواهيم زمان را...استاد : پس زمان عين سرعت نيست. ما خواستيم بگوييم كه شما نمی‌توانيد بگوييد كه زمان همانسرعت است، كما اينكه در اين بيان می‌گويند آيا زمان خود سرعت است؟ نه، به دليل اينكه اين امكان(بين‌الحدين) ثابت است و سرعت متغير، پس آن بين‌الحدين (امكان) عين سرعت نيست و چنيننيست كه غير از سرعت چيزی وجود نداشته باشد و همان سرعت را شما زمان ناميده‌ايد. گفتيمسرعت يعنی نسبت مسافت به زمان، نه اينكه سرعت خودش يعنی زمان.

[٢] . سؤال : برهان اول به عقيده خود حضرتعالی مقبول است يا مردود است؟استاد : به بيان اولش درست است.ـ به بيان اولش هم ممكن است خدشه وارد شود به جهت اينكه آن مقدار قارّالذات كه می‌فرماييدهمان كميات خارجی است، مقدار غير قارّالذات آن هم خود حركت است. اين امر وجود عينی زمانرا اثبات نمی‌كند.استاد : آيا حركت خودش مقدار است يا ذی‌مقدار، متقدر است يا مقدار؟ يا هيچ‌كدام؟ـ حركت چيزی است كه ذاتآ منصرم است.استاد : اين كه [مفيد] مقدار نيست.ـ مقداری هم كه ما از حركت انتزاع می‌كنيم كه زمان می‌ناميم...استاد : آيا شما تا حركت را متعين اعتبار نكنيد می‌توانيد برايش مقدار انتزاع كنيد؟ـ آنوقت آن، اثبات زمان در خارج می‌كند؟

استاد : بله، بعدها خواهيم گفت، قبلا هم مكرر گفته‌ايم: در مطلق مقدارها و متقدرها ـ اختصاص بهزمان و حركت ندارد ـ [مقدار، عارض تحليلی است.] در برهان دوم مرحوم آخوند در باب حركتجوهری همين حرف را تكرار كرديم، گفتيم در باب