درسهای اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٨٣ - ادوم و اتم و اشرف بودن حرکت وضعی دوری
فرمودهاند نتیجه بگیرند. میخواهند بگویند که در عالم یک وجود مقداری ]غیر از مقادیر اجسام[ وجود دارد نه به عدد حرکات وجود مقداری هست. پس در عالم یک وجود مقداری از غیر نوع مقادیر اجسام وجود دارد که حرکات مختلفه با آن وجود مقداری قیاس میشوند یعنی در همه عالم فقط یک زمان وجود دارد. ما مثلا میگوییم اتومبیل از تهران به سوی قم حرکت کرد و ١٤٠ کیلومتر را در ٢ ساعت طی کرد، بعد این ٢ ساعت یعنی این بینالحدین را یک امکان مینامیم. بعد تعمق میکنیم که این بینالحدینی که الآن ما اسمش را «٢ ساعت» گذاشتهایم آیا عین مسافت است؟ میبینیم نه، مسافت عوض میشود اما بینالحدین همان بینالحدین است. آیا عین سرعت است؟ میبینیم نه، سرعت تغییر میکند و به نصف خودش تقلیل پیدا میکند ولی این بینالحدین همان بینالحدین است. آیا عین حرکت است؟ نه، این حرکت خودش گاهی نصفه میشود یعنی نصف این بینالحدین سکون است و حرکت نیست ولی بینالحدین محفوظ است. پس چیزی در ماورای این حرکات وجود دارد که این حرکتها و حتی سکونها با او سنجیده میشود و او یک وجود مقداری غیر قارّالذات است به دلیل اینکه مقدارِ امر غیر قارّالذات است و امر غیر قارّالذات هم قبل از مرحوم آخوند همه میگفتند منحصر به حرکت است و زمان را میگفتند مقدار حرکت است. پس زمان مقدار یک امر غیر قارّالذات است. ما امر غیر قارّالذات غیر از حرکت نداریم، پس زمان مقدار حرکت است. حال، این که بعد مرحوم آخوند گفت خود طبیعت قطع نظر از حرکت مقدار دارد، مسأله دیگری است.
این طور نتیجه گرفتند. در سطور بعد ـ که خود آقای طباطبایی به شکل دیگری ایراد گرفتهاند ـ دلیل اقامه میکنند: حالا که ما یک کون مقداری غیر قارّالذات در عالم داریم که آن مقدارِ حرکت است، به دلیل اینکه این کون مقداری خودش نمیتواند شدت و ضعف پیدا کند و حتی نمیتواند مبدأ و منتها داشته باشد پس قابل این کون مقداری هر جسمی نمیتواند باشد (فصل قبل را مقدمه برای اینجا ذکر کردند)، اجسام عنصری نمیتوانند راسم زمان باشند، باید یک جسم غیر عنصری راسم زمان باشد. هر فاعلی و هر علتی در عالم نمیتواند علت این کون مقداری و آن حرکت باشد یعنی علل طبیعی نمیتوانند علت آن باشند، علت نفسانی و علت عقلانی میخواهد که اینها در باب افلاک قائل هستند.
هم خود این برهان و هم حرفهایی که بعد میزنند دلالت میکند که این تقریر غیر از آن تقریری است که ما در جلسه گذشته کردیم و این جلسه هم در اول بحث عرض کردیم. البته این تقریری که ما اول کردیم بهتر از تقریر آنهاست ولی اینکه آقای طباطبایی