ولی موجودات دیگر آن جنبه یلی الامری در خودشان نیست که به منزله نفس و روحشان باشد بلکه موجودی است در عالم دیگر که حافظ، نگهبان و نگهدار وجهه یلی الخلقی آنهاست. اگر میبینید یک درخت شخصیت و تشخص خود را حفظ میکند و میگویید از ابتدا تا انتهای حیاتش یک موجود است، حافظ وحدت و ملاک ثباتش عبارت است از آن چیزی که از آن تعبیر به مثال افلاطونی و رب النوع و امثال آن میکنند که اگر آن نباشد این هم باقی نیست. این تشبیهی است که مرحوم آخوند در اینجا ذکر کرده است.

با این تشبیه ضمناً به یکی از براهینی که شیخ اشراق بر وجود مثال افلاطونی اقامه کرده، اشاره کرده است، که آن خودش یک بحث طولانی است و در مبحث ماهیت مطرح میشود. استدلال شیخ اشراق بنا بر حرکت جوهری قوّت بیشتری پیدا میکند و ما بیان شیخ اشراق را روی حرکت جوهری پیاده میکنیم.

شیخ اشراق میگوید مثلًا یک درخت از اول تا به آخر یک نظام واحدی است و وحدت و شخصیت خودش را حفظ میکند. از همان زمانی که به وجود میآید شروع میکند به جذب کردن مواد دیگر و آنها را جزء خودش میکند. جذب و دفع میکند، نمو میکند، ولی با وجود همه این فعل و انفعالات شخصیت [و فردیت] خودش را حفظ میکند. در اینجا باید یک حافظ شخصیت وجود داشته باشد. آن حافظ شخصیت چیست؟.

طبیعت مخصوصاً بنا بر حرکت جوهری نمیتواند خودش حافظ خودش باشد چون فرض این است که هیچ چیزی از طبیعت در دو «آن» به یک حال نیست، مثل آبی که از یک جوی میگذرد. حجم معینی از آب از یک مجرا میآید و از مجرای دیگر میرود. البته آب یک منبع و مصبّی دارد ولی طبیعت اینطور نیست، از یک طرف موجود میشود و از طرف دیگر معدوم میشود. وقتی چیزی مراتبش در حال موجود شدن و معدوم شدنِ علی الاتصال است به این معناست که آنچه که در آنِ قبل موجود شده الآن معدوم است و آنچه که الآن موجود است در آنِ بعد معدوم میشود و آنچه که در «آن» های بعد میخواهد موجود شود الآن موجود نیست. چه چیزی این مجموعِ شخصیت و نظام را حفظ میکند؟ طبیعت نمیتواند حافظ نظام خودش باشد. پس باید یک قوه دیگری که این سیلان را نداشته باشد حافظ طبیعت باشد و نظام طبیعت را حفظ کند.

گشت مبْدل آب این جو چند بار		عکس ماه و عکس اختر برقرار