درسهای اسفار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٣٩ - ادوم و اتم و اشرف بودن حرکت وضعی دوری
حج بروم، از بغداد بیرون میرود و فرار میکند و ده سال در بیتالمقدس معتکف میشود و در آنجا یک دوره تحولی ]برای او[ رخ میدهد و بیشتر گرایش به عرفان و تصوف پیدا میکند. عمده کتابهایی که نوشته کتابهایی است که بعد از این دوره نوشته و کتابهای باارزشی بوده.
میدانید دنیا هم برای غزالی خیلی اهمیت قائل است. با اینکه غزالی فلسفه نخوانده بوده و خودش هم اقرار میکند که فلسفه را پیش یک استاد نخوانده، ولی معتقد است که من سه سال کتابهای فلاسفه را مطالعه کردم و بر همه مطالب اینها دست یافتم و هیچ مطلبی برای من نماند که مجهول مانده باشد، و لهذا اول هم کتابی نوشت به نام مقاصد الفلاسفه[١] ـ که انصافآ کتاب مهمی است و نمیشود آن را کوچک گرفت ـ و در آن انتقاد و اعتراض ندارد، تقریبآ میخواهد ثابت کند که من حرفهای فلاسفه را میفهمم. بعد کتاب دیگری نوشت به نام تهافت الفلاسفه و در آن بیست ایراد به فلاسفه گرفت که این کتاب در دنیای اسلام خیلی صدا کرد و اگر بعدها امثال سهروردی و خواجه نصیرالدین طوسی و تا حدی ابن رشد نیامده بودند شاید غزالی بساط فلسفه را لا اقل از دنیای اسلام برچیده بود چون خیلی مرد قویی است، قلم فوقالعاده قوی و نیرومندی دارد.
یکی از مسائلی که به موجب آن در کتاب تهافت الفلاسفه به شدت به فلاسفه حمله کرده همین مسألهای است که الآن میخواهیم مطرح کنیم و انصاف این است که در آنجا هم فوقالعاده دقت و موشکافی کرده و باید روی حرفهایش فکر کرد و ابن رشد که جواب داده، با اینکه ابن رشد یک آدمی است که به هر حال فلسفه خوانده و دنیا هم او را به عنوان یک فیلسوف میشناسد ولی کسی اگر حرفهای غزالی و حرفهای ابن رشد را مطالعه کند میبیند غزالی خیلی قویتر از ابن رشد است. ابن رشد چیزی نبوده، ابن رشد را اروپاییها اینقدر بزرگ کردهاند و الّا با معیارها و مقیاسهای فلسفه اسلامی ابن رشد را نمیشود یک فیلسوف حساب کرد. یک آدم بسیار متقشّر و متعبّد به ارسطو و مخالف ابن سینا بوده و به ابن سینا دشنام میدهد که چرا در مسائلی با ارسطو مخالفت کرده، مگر بالای حرف ارسطو هم کسی میتواند حرف بزند؟! و لهذا شما در کتب فلسفه اسلامی
[١] . فلسفه به زبان ساده است. مقاصد الفلاسفه غزالی به عنوان يك كتاب ابتدايی در فلسفه مشّاء (نهفلسفه اشراق و فلسفه ملاصدرا) كتاب بسيار خوبی است. در فلسفه بوعلی به نظر من كسی اگربخواهد سادهترين كتابها را بخواند يا برای يك دانشآموز بخواهند تدريس كنند مقاصدالفلاسفهبهترين آنهاست.