مرحوم آخوند کار را به اینجا کشانده است که «تمام حقیقة الشیء فصله الاخیر» و تمام حقایق اجناس و فصول گذشته در فصل اخیر جمع است و فصل اخیر متضمن همه آن معانی گذشته است ولی به نحو اجمال. پس این فصل با فصولی که قدما میگفتند زمین تا آسمان تفاوت دارد و چیز دیگری است.

شاید علت اینکه مرحوم آخوند بعد حرفی زده است که به نحو دیگری عدول از کلیات خمس است این باشد که ایشان بعد که دیده است تمام احکامی که برای فصل میگوید برای یک ماهیت خیلی زیاد است (چطور یک ماهیت میتواند در مرتبه ذات خودش در عین بساطت متضمن همه اجناس و فصول دیگر باشد) لذا آمده است آن حرف معروف را گفته است که فصول در آخر به «انحاء وجودات» برمیگردد. پس، از نظر ایشان اصلًا فصول حقیقی، وجودات و انحای وجودات هستند.

اگر بخواهیم به این حرف قائل شویم، به نحو دیگر کلیات خمس بهم میریزد، زیرا در واقع فصل را منکر شدهایم. اینکه بگوییم آن چیزی که تا به حال به عنوان فصل میگفتند و احکام و خواصی داشت از باب ماهیات نیست، باعث میشود کلیات خمس از بین برود. داستان این مطلب در باب ماهیات داستان مفصلی است.

به هر حال اینکه مرحوم آخوند در اینجا میگوید تمام حقیقت شیء فصل اخیر است و مادام که فصل اخیر شیء محفوظ است- و در واقع به یک اعتبار مادام که صورت محفوظ است- تمام معانی آن شیء در آن محفوظ است، به نوعی انکار کلیات خمس است.

تشکیک تبعی ماهیت

ما آنجا این حرف را [هم] زدیم که آقای طباطبایی قبول نمیکردند. گفتیم لازمه این حرف این است که ما در مسئله «تشکیک در ماهیت» تجدید نظر کنیم و بدون اینکه نظریه مشهور را نفی کرده باشیم به «تشکیک تبعی ماهیت» قائل شویم. در مورد اینکه آیا تشکیک در ماهیت جایز است یا جایز نیست شیخ میگوید جایز نیست و مرحوم آخوند هم میگوید جایز نیست؛ همه میگویند جایز نیست و این را یکی از دلایل اصالت وجود دانستهاند. ما هم میگوییم تشکیک در ماهیت جایز نیست ولی به این نحو که محال است وجود اصیل نباشد و ماهیت اصیل باشد و تشکیک هم از ذات خودش برخیزد. اما یک نوع دیگر تشکیک در ماهیت میتوان داشت که با حرف آقایان هم منافات ندارد و آن تشکیک تبعی به تبع وجود است. ماهیت در ذات خودش قابل تشکیک نیست ولی به