شبانه‌روزی و سالانه زمین به اصطلاح امروز، یک معیار است برای سنجیدن زمان سایر حرکات، نه اینکه زمان فقط متعلق به این حرکت است. این است که اینجا حاشیه‌ای اینچنین دارند.

شک ندارد که از بعضی حرفهای مرحوم آخوند از جمله برهان دیگری که نه تنها ایشان بلکه همه ذکر کرده‌اند همین معنا استنباط می‌شود که هر چیزی زمانی دارد. ولی این که از برهانی که الآن خواندیم این استنباط را بکنیم کمی مشکل است، با عنوان بحث و با ذیل بحث جور در نمی‌آید بلکه مرحوم آخوند در بعضی کلماتش تقریبآ تصریح می‌کند و به گونه‌ای حرف می‌زند که همان حرف قدما را قبول کرده است که زمان فقط از یک حرکت انتزاع می‌شود و آن حرکت فلک است منتها قدما می‌گفتند حرکت وضعی فلک، ایشان می‌گوید حرکت جوهری فلک، ولی به هر حال آن حرکتی که از آن، زمان انتزاع می‌شود حرکت فلک است و آن موجودی که از حرکت او زمان انتزاع می‌شود فلک است. آنوقت فرقش با حرف قدما فقط این می‌شود که قدما می‌گفتند حرکت وضعی فلک، ایشان گفته حرکت جوهری فلک. پس، از بعضی حرفهای ایشان استنباط می‌شود که ایشان هم حرکات جوهری سایر اشیاء را منشأ انتزاع زمان نمی‌داند ولی از بعضی حرفهای دیگرشان کاملا استنباط می‌شود که هر چیزی برای خودش زمانی دارد و اگر ما حرکت فلک را مقیاس زمان می‌گیریم همان مقیاس اعتباری است نه اینکه واقعآ زمان منحصرآ از حرکت فلک انتزاع می‌شود. این را عرض کردم برای اینکه در ذهن داشته باشید که ما به حرفهای مختلفی در این زمینه برخورد خواهیم کرد.

٢. برهان بر طریقه الهیون

و اما بنا بر طریقه الهیون چه باید گفت؟ الهیون از راه دیگر وارد شده‌اند[١] . طبیعیون از راه حرکت وارد شده بودند که متناسب با علمشان بود، الهیون از راه حدوث وارد شده‌اند که بحث حدوث و قدم جزء مباحث الهیات و از عوارض موجود بما هو موجود است. در مباحث حدوث و قدم و بالخصوص در مباحث تقدم و تأخر که انواع تقدم و تأخر را ذکر کرده‌اند گفته‌اند از جمله تقدم و تأخر زمانی است. ما انواع تقدم و تأخر داریم که در آنجا گفته شده است: تقدم بالعلیه، تقدم بالطبع، تقدم بالشرف و امثال اینها و از جمله تقدم

[١] . مقداری از آن را در اين جلسه عرض می‌كنيم چون كمی مشكل است.