جریان دیگری بهطور تدریجی و بدون اینکه چندان توجهی به آن بشود، بعدها در میان خود فلاسفه پدید آمده است که بر اساس آن بسیاری از اعراض از عرض بودن خودشان استعفا دادند، یعنی دیگر به معنای ارسطویی عرض نیستند. یکی از آنها مقوله کمّ است.

در لابلای بحثهای گذشته هم اشاره کردیم که لااقل از زمان بوعلی این مطلب مسلّم شده است که کم، عرض تحلیلی جوهر است نه عرض خارجی. چنین نیست که واقعاً در خارج، جوهر ماهیتی داشته باشد و کم ماهیتی دیگر، جوهر وجودی داشته باشد و کم وجودی، و وجود کم در ظرف خارج بر وجود جوهر عارض شده باشد. به تعبیری که حاجی در مورد معقولات ثانیه به کار میبرد، چنین نیست که ظرف عروض و ظرف اتصاف، هر دو در خارج باشد، بلکه تفاوت جسم و کم یعنی تفاوت جسم طبیعی و جسم تعلیمی یک تفاوت اعتباری است. اگر جسم را لابشرط از تعین در نظر بگیریم جسم طبیعی است و اگر با تعین در نظر بگیریم جسم تعلیمی است؛ پس فرقشان به اعتبار میشود. حال که عروض کم بر جوهر در ظرف ذهن است نه در ظرف خارج، کم از مقولات عرضی ارسطویی خارج میشود اگرچه باز هم کم را در باب جواهر و اعراض مورد بحث قرار میدهند. این یک مقوله.

مقوله دیگر از مقولات عرضی «اضافه» است. باز میبینیم که حکما تصریح میکنند که اضافه هم در خارج وجودی جدا از وجود مضاف ندارد. در مورد اضافه حتی یک قدم بالاتر میروند و میگویند اساساً اضافه از معقولات ثانیه است نه از معقولات اولیه؛ یعنی صرفاً یک مفهوم انتزاعی است و معنای انتزاعی بودن این است که ماهیتی و وجودی در خارج ندارد. پس «اضافه» را هم نمیتوانیم یک عرض بدانیم. اینکه میگوییم اضافه عارض بر مضاف میشود در ظرف ذهن است.

کار اضافه که به اینجا برسد کار چند مقوله دیگر که آنها هم نسبی هستند خراب میشود: مقوله جده، مقوله متی، مقوله أین، مقوله وضع. مقولات أن یفعل و أن ینفعل چون داخل در باب حرکت میشوند از جهت دیگری [نیز] اشکال پیدا میکنند. این مقولات از این نظر که مقولات نسبی هستند باز خیلی مشکل است که از مقولات عرضی