شیخ گفته است غایات زمان یا غایات حرکاتی که منشأ انتزاع زمان هستند (حرکات فلکیه) تدریجیالوجود است و از نوع تصورات و معرفتهای حاصل پی درپی است. در اینجا شیخ تصریح نمی‌کند که این معرفتها به نحو علم حضوری است یا علم حصولی، حتی خود مرحوم آخوند هم به این مطلب تصریح نمی‌کند. مرحوم آخوند به این مطلب چسبیده که این تغییرات غائی که در نفوس افلاک پیدا می‌شود، این معرفتهای پی در پی که برای آنها پدید می‌آید، این تصورات پی در پی و علی‌الاتصال[١] ]دلالت بر حرکت جوهری دارد. [می‌گوید پس شما به یک نوع تغییر علی‌الاتصال در نفوس فلکیه قائل شدید. این تغییرات چه ماهیتی دارد، عرضی است یا جوهری[٢] ؟ می‌گوید این تغییرات باید جوهری باشد، برای اینکه این معارف علی‌الاتصال که بالاخره از سنخ حرکت است چون تدریجیالوجود است، همان تصور مبادئ عالی است، این تصورها تصور عرض که نیست، تصور جوهر است و خود شما تصور جوهر را جوهر می‌دانید نه عرض. پس کمالات تدریجی که برای نفوس فلکیه پیدا می‌شود یک سلسله کمالات جوهری است. این، نقضی است که مرحوم آخوند بر شیخ کرده است.

پاسخ به نیابت از شیخ

ممکن است کسی این نقض را از طرف شیخ به مرحوم آخوند جواب بدهد، بگوید حتی بر مبنای خود شما ـ لااقل به حسب تعبیر شما در باب وجود ذهنی ـ این حرف درست نیست، چون خود شما هم در باب وجود ذهنی معتقد هستید که جوهر ذهنی به حمل اوّلی ]جوهر[ است و به حمل شایع کیف است. این تصوراتی که برای افلاک پیدا می‌شود جز یک تغییر کیفی چیز دیگری نیست ولو اینکه متصوَّر و معروف اینها ]جوهر است. [معرفتها کیف‌اند، معروفها جوهر هستند، آنهم از نظر آنچه که ]از آنها[ در این افلاک وجود پیدا می‌کند به حمل اوّلی جوهرند نه به حمل شایع، همان حرفی که خود شما در باب

[١] . «پی در پی» معنايش اين نيست كه تصوری پيدا می‌شود، بعد از لحظه‌ای تصور ديگر پيدا می‌شود و...زيرا همين طور كه خود اين اوضاع تدريجآ يعنی آنآ فآنآ و علی‌الاتصال تغيير پيدا می‌كنند، آن معارفهم كه غايات است قهرآ علی‌الاتصال تغيير پيدا می‌كنند.

[٢] . از بحث خارج شد، رفت دنبال اينكه به شيخ نقض كند كه تو خودت حرفی زدی كه اين حرف،حركت جوهری می‌شود.